Η «στρατηγική μοναξιά» της Ευρώπης

Οι γεωπολιτικές εξελίξεις δεν περιμένουν την Ευρώπη. Οι συμφωνίες κλείνονται, οι συσχετισμοί ισχύος μεταβάλλονται, οι ενεργειακές οδοί διαταράσσονται και νέοι διάδρομοι εμπορίου σχεδιάζονται. Κι ενώ όλα αυτά συμβαίνουν γύρω μας, η Ευρωπαϊκή Ενωση εξακολουθεί να δυσκολεύεται να μετατρέψει το οικονομικό της βάρος σε αυτοτελή γεωπολιτική ισχύ. Αυτή η κατάσταση – όχι η έλλειψη μέσων αλλά η απουσία πολιτικής βούλησης – συνθέτει τη «στρατηγική μοναξιά» της Ευρώπης.

Η πρόσφατη συμφωνία Ντόναλντ Τραμπ και Βλαντίμιρ Πούτιν για την επανεισαγωγή ρωσικού ντίζελ στις διεθνείς αγορές είναι εμφατική. Η Ουάσιγκτον ανακοίνωσε την άρση κυρώσεων στο ντίζελ για να διευκολύνει τις προμήθειες, την ώρα που η Ευρώπη επιμένει στην οικονομική πίεση προς τη Μόσχα λόγω του πολέμου στην Ουκρανία.

Η επικεφαλής της ευρωπαϊκής διπλωματίας, Κάγια Κάλας, υπογράμμισε ότι η πίεση προς τη Ρωσία πρέπει να ενισχυθεί. Ωστόσο, η πολιτική πραγματικότητα είναι σαφής: ο βασικός σύμμαχος της Ευρώπης διαπραγματεύεται με τη Μόσχα με γνώμονα τις δικές του προτεραιότητες, ενώ οι Ευρωπαίοι καλούνται να διαχειριστούν τις συνέπειες μιας απόφασης στην οποία δεν πρωταγωνιστούν.

Οι κυρώσεις είναι ένα σημαντικό εργαλείο. Δεν αποτελούν, όμως, από μόνες τους στρατηγική. Στρατηγική σημαίνει να συνδυάζεις όλα τα διαθέσιμα μέσα (οικονομική πίεση, διπλωματία, ενεργειακή ασφάλεια, στρατιωτική αποτροπή και πολιτικές πρωτοβουλίες) ώστε να επηρεάζεις την έκβαση των εξελίξεων. Απαιτεί εναλλακτικές και διαπραγμάτευση από θέση ισχύος. Διαφορετικά, την κατά τ’ άλλα συνεπή θέση ακυρώνει το τελικό αποτέλεσμα.

Την ίδια στιγμή, η κρίση στη Μέση Ανατολή επιβαρύνει την παγκόσμια οικονομία και τις ευρωπαϊκές κοινωνίες. Δεν αναφέρομαι μόνο στην τιμή του πετρελαίου. Οι διαταραχές στις θαλάσσιες μεταφορές έχουν αυξήσει τα ναύλα και τα ασφάλιστρα, τα οποία, σύμφωνα με τις προειδοποιήσεις των υπουργών του OPEC+, ξεπερνούν πλέον το ένα τρίτο της αξίας ορισμένων φορτίων. Το κόστος μεταφέρεται σε ολόκληρη την αλυσίδα της οικονομίας, ενισχύοντας τις πληθωριστικές πιέσεις.

Τέλος, εμφανίζεται στη Σκοτεινή (κατά Μαζάουερ) Ηπειρο, το παράδοξο και επικίνδυνο: Τα φαντάσματα και οι σημερινοί απολογητές του ναζισμού να επικαλούνται την ειρήνη και οι δημοκρατικές δυνάμεις να ασχολούνται μόνο με τον πόλεμο.

Απέναντι σε αυτή την πραγματικότητα, η Ευρώπη δεν μπορεί να περιορίζεται στην παρακολούθηση των εξελίξεων και στη διαχείριση των συνεπειών τους. Χρειάζεται αφύπνιση και ενεργό διπλωματική παρουσία, πρωτοβουλίες αποκλιμάκωσης και ουσιαστική συνομιλία ακόμη και με δύσκολους συνομιλητές. Η διπλωματία δεν είναι επιβράβευση των αντιπάλων· είναι τρόπος να υπερασπίζεσαι τα συμφέροντά σου και να διαμορφώνεις όρους ειρήνης και σταθερότητας.

Υποστηρίζω ότι η Ευρώπη πρέπει να περάσει από την κανονιστική ισχύ στη γεωπολιτική δράση: να αξιοποιήσει την οικονομία της, τη διπλωματία της, τη θέση της στους εμπορικούς δρόμους και τη δυνατότητά της να συγκροτεί συμμαχίες. Να μην περιμένει απλώς να προσαρμοστεί σε αποφάσεις άλλων, αλλά να συμμετέχει ενεργά στη διαμόρφωσή τους.

Η στρατηγική αυτονομία δεν κατακτάται με διακηρύξεις ούτε με αναχωρητισμό. Κατακτάται όταν η Ευρώπη διαμορφώνει η ίδια τις αποφάσεις που αφορούν την ασφάλεια, την ενέργεια και το μέλλον της. Διαφορετικά, θα συνεχίσει να βιώνει τη μοναξιά μιας δύναμης που διαθέτει μέσα, αλλά διστάζει να τα μετατρέψει σε επιρροή.