Bryan Johnson: Ο ασκητής της Silicon Valley

Πριν από λίγες μέρες, τα διεθνή ΜΜΕ μετέδωσαν ότι ο Bryan Johnson διαγνώστηκε με αυτοάνοση γαστρίτιδα. «Το στομάχι μου τρώει τον εαυτό του», δήλωσε ο ίδιος, περιγράφοντας μια πάθηση στην οποία το ανοσοποιητικό σύστημα επιτίθεται σε κύτταρα του στομάχου.

Η είδηση προκάλεσε ειρωνικά σχόλια στα κοινωνικά δίκτυα. Ο Johnson δεν είναι ένας οποιοσδήποτε ασθενής, ούτε καν ένας οποιοσδήποτε πολυεκατομμυριούχος· είναι ο άνθρωπος που τα τελευταία χρόνια έχει οργανώσει ολόκληρη την καθημερινότητά του γύρω από έναν σκοπό: να μη γεράσει, να μην πεθάνει.

Δεν είναι, βέβαια, ο μόνος τεχνο-ολιγάρχης που αντιμετωπίζει τη γήρανση, ως πρόβλημα προς επίλυση. Ο Jeff Bezos έχει συνδεθεί με επενδύσεις στην Altos Labs, μια εταιρεία που ερευνά τον κυτταρικό επαναπρογραμματισμό, καθώς και με τη Unity Biotechnology, η οποία διερευνά τρόπους αντιμετώπισης των γηρασμένων κυττάρων. Ο Peter Thiel έχει επίσης επενδύσει σε εταιρείες μακροζωίας και έχει μιλήσει δημόσια για την επιθυμία του να επιμηκύνει τη ζωή του με τη βοήθεια της τεχνολογίας. Ο Sam Altman έχει στηρίξει τη Retro Biosciences, μια εταιρεία που υπόσχεται μακροζωία. Ο Mark Zuckerberg, από την πλευρά του, έχει χρηματοδοτήσει μεγάλης κλίμακας βιοϊατρικές πρωτοβουλίες και βραβεία στις επιστήμες της ζωής.

Η διαφορά του Johnson από τους άλλους τεχνο-ολιγάρχες είναι εμφανής. Δεν μένει στη χρηματοδότηση ερευνητικών προγραμμάτων, που ενδέχεται – μεσοπρόθεσμα ή μακροπρόθεσμα – να παρατείνουν τον ανθρώπινο βίο. Εχει μετατρέψει το ίδιο του το σώμα σε εργαστήριο και τον εαυτό του σε πειραματόζωο. Ολη του η καθημερινότητα είναι υποταγμένη στον στόχο να μην πεθάνει.

Κοιμάται στις 20.30 κάθε μέρα σε ειδικά διαμορφωμένο δωμάτιο, εφαρμόζει μια συγκεκριμένη τελετουργία σωματικής άσκησης, έκανε μετάγγιση πλάσματος από τον έφηβο γιο του, ακολουθεί αυστηρή διατροφική ρουτίνα, λαμβάνει δεκάδες συμπληρώματα, στερείται τη ζάχαρη, τα επεξεργασμένα τρόφιμα και το αλκοόλ, αποφεύγει την έκθεση στον ήλιο και υποβάλλει διαρκώς το σώμα του σε εξετάσεις. Γύρω του υπάρχει ένα επιτελείο γιατρών και ειδικών που παρακολουθεί, μετρά και αξιολογεί την υγεία του.

Ολη αυτή η ρουτίνα, που κοστίζει περίπου δύο εκατομμύρια δολάρια τον χρόνο, αποτυπώθηκε σε ντοκιμαντέρ του Netflix. Προσωπικά, το βρήκα ανατριχιαστικό και δεν μπόρεσα να το παρακολουθήσω μέχρι το τέλος. Βλέποντάς το, όμως, είναι δύσκολο να μη ρωτήσει κανείς τι αξία έχει μια ζωή τόσο πολυτελής και ταυτόχρονα τόσο στερημένη. Μια ζωή στην οποία το σώμα αντιμετωπίζεται, ως hardware που απαιτεί συνεχή συντήρηση κι επίβλεψη· όπου η αγάπη κι η χαρά είναι μεταβλητές που επηρεάζουν την κορτιζόλη, την τεστοστερόνη, τις φλεγμονές. Ακόμη και ο γιος του, στην πιο δυσάρεστη σκηνή αυτού του εγχειρήματος, μετατρέπεται σε δεξαμενή νεανικού βιολογικού υλικού.

Η αντίληψη ότι ο θάνατος αντιστρατεύεται τη ζωή, αντί να αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της, κι επομένως πρέπει να ηττηθεί με κάποιον τρόπο, δεν αποτελεί φυσικά επινόηση του Johnson ή των άλλων τεχνο-ολιγαρχών. Ούτε είναι καινούργια η πεποίθηση ότι ένας συγκεκριμένος τρόπος ζωής, μια αυστηρή ρουτίνα, μπορεί να οδηγήσει σε μια τέτοια υπέρβαση. Γι’ αυτό από μια άλλη γωνία, ο Bryan Johnson μοιάζει παράξενα με αναχωρητή. Oπως οι αρχαίοι – και όχι μόνο οι αρχαίοι – ασκητές, έχει οργανώσει την καθημερινότητά του γύρω από έναν αυστηρό κανόνα. Ελέγχει την τροφή, τον ύπνο, την κίνηση, την έκθεση του σώματος στον κόσμο. Στερείται, επαναλαμβάνει, πειθαρχεί, παρακολουθεί τον εαυτό του. Η ζωή του έχει μετατραπεί σε λογισμικό που πρέπει να εκτελείται με ακρίβεια.

Η ομοιότητα δεν είναι επιφανειακή. Ο αρχαίος ασκητής δεν περιφρονούσε απλώς την απόλαυση· αντιμετώπιζε το σώμα ως αρένα στην οποία πάλευε συνεχώς. Η τροφή, ο ύπνος, η σεξουαλική επιθυμία, η άνεση, η κοινωνικότητα, όλα μπορούσαν να γίνουν δίοδοι υποδούλωσης του ανθρώπου στα πάθη. Εν τέλει, η άσκηση ήταν μια τεχνολογία του εαυτού: μέσα από τη νηστεία, την αγρυπνία, την εγκράτεια, την προσευχή, τη σιωπή, την απομόνωση ή την υπακοή, ο ασκητής προσπαθούσε να κατασκευάσει έναν άλλο εαυτό.

Η ρουτίνα του Johnson παρουσιάζει μια παράδοξη συγγένεια με αυτόν τον κόσμο. Τη θέση των παθών παίρνουν οι φλεγμονές, οι ορμόνες, οι βιοδείκτες, η βιολογική ηλικία. Στη θέση του πνευματικού πατέρα μπαίνει η ιατρική ομάδα. Αντί για μοναστικό κανόνα, υπάρχει πρωτόκολλο. Αλλά εδώ αρχίζει και η κρίσιμη διαφορά· ο ασκητής δεν ήθελε απλώς να ζήσει περισσότερο. Η απλή μακροημέρευση μάλλον δεν είχε νόημα για εκείνον. Η άσκησή του στηριζόταν στην πεποίθηση ότι η παρούσα ζωή δεν είναι η μόνη που έχουμε. Η στέρηση είχε νόημα επειδή άνοιγε τον άνθρωπο σε κάτι πέρα από τον εαυτό του: στον Θεό, στη σωτηρία, στην αιώνια ζωή. Ετσι ο Johnson μοιάζει με ασκητή χωρίς εσχατολογία. Εχει κανόνα, εγκράτεια, πειθαρχία, καθημερινή επανάληψη, ακόμη κι επιτελεστικότητα. Αλλά όλα αυτά δεν οδηγούν έξω από τον εαυτό· επιστρέφουν διαρκώς στο σώμα του, στη μέτρησή του, στη συντήρησή του, στην παράταση της λειτουργίας του. Ο μοναχός αδιαφορούσε για τη βιολογική ζωή στο όνομα της αιώνιας. Ο Johnson απολυτοποιεί τη βιολογική ζωή, επειδή άλλη ζωή δεν αναγνωρίζει.

Ο Johnson δεν αποθαρρύνεται, ούτε από τις ειρωνείες ούτε από την ασθένεια. Δήλωσε ότι θα συνεχίσει την προσπάθειά του. Παρ’ όλα αυτά, η αυτοάνοση γαστρίτιδα δείχνει το όριο της φαντασίωσης ότι το σώμα μπορεί να γίνει απολύτως αναγνώσιμο, απολύτως μετρήσιμο, απολύτως προγραμματίσιμο. Μπορεί ο κόσμος να απομαγεύτηκε, μπορεί η προοπτική μιας άλλης ζωής και η ελπίδα υπέρβασης του θανάτου να περιθωριοποιήθηκαν, όμως όσο κι αν προσπαθούμε να μετατρέψουμε το σώμα σε hardware, αυτό παραμένει σώμα – σκοτεινό, απρόβλεπτο, ιστορικό, ευάλωτο, θνητό. Ανθρώπινο.

Ο Φώτης Βασιλείου είναι επίκουρος καθηγητής Βυζαντινής Ιστορίας στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο