Αναμπουμπούλα

Έντονη αναστάτωση εκδηλώνεται σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες με δημοκρατικά πολιτεύματα. Πολλοί, κυρίως νεολαία, κατεβαίνουν στον δρόμο για να προβάλουν αιτήματα και να απαιτήσουν λύσεις. Συχνά, οι διαμαρτυρίες είναι βίαιες και καταλήγουν, κυρίως στη Γαλλία, σε καταστροφές δημόσιων υποδομών και λεηλασία ιδιωτικών περιουσιών. Καλαίσθητες προθήκες που προσελκύουν επισκέπτες από όλο τον κόσμο καλύπτονται με σανίδες, για να γλιτώσουν από μπαχαλάκηδες που ξεφυτρώνουν μέσα από τις μάζες των διαδηλωτών.

Ιδεολογικά δόγματα και προκατασκευασμένες κοινωνικές αναπαραστάσεις φτιάχνουν εύκολες εξηγήσεις του φαινομένου. Ωστόσο, αν και γενικευμένο, είναι πολυσύνθετο και εκδηλώνεται με διαφορετικούς τρόπους και εντάσεις. Ειδικά στις ανεπτυγμένες χώρες, οι παράγοντες μπορεί να προέρχονται από τρεις κατευθύνσεις.

Οι περισσότεροι αναλυτές θεωρούν αυτονόητο ότι οι αιτίες είναι οικονομικές. Ο πληθωρισμός που επιμένει, η πολυσυζητημένη ακρίβεια στη βενζίνη και στα τρόφιμα, η δυσεύρετη και δαπανηρή στέγαση, η κακή συντήρηση δημόσιων υποδομών κ.ά. δυσαρεστούν την πλειονότητα των πολιτών και ιδιαίτερα των νέων. Τα ζητήματα θεωρητικοποιούνται και πρόχειρα ανάγονται στις ανισότητες, στον νεοφιλελευθερισμό, τελικά στον καπιταλισμό.

Αλλοι θεωρούν ως βασική αιτία την πίεση από την ανεξέλεγκτη μετανάστευση. Η συνύπαρξη ανθρώπων με πολύ διαφορετικό πολιτισμικό υπόβαθρο, πολυάριθμων ατόμων που δεν αφομοιώνονται στο κοινωνικό σώμα, προκαλεί δυσφορία και αμφίδρομες αντιδράσεις. Η  παρουσία απογόνων μεταναστών δεύτερης ή τρίτης γενιάς είναι σημαντική μεταξύ των βίαιων διαδηλωτών, αρκετές καταστροφές συνδέονται με αυξημένη συμμετοχή ισλαμικού στοιχείου.

Πολλοί θεωρούν βασική αιτία των παράλληλων διαμαρτυριών την έξωθεν υποκίνηση. Οι μυστικές δραστηριότητες ρωσικών δικτύων μπορούν αναμφίβολα να σπρώξουν σε βίαιες διαμαρτυρίες, ιδίως όταν προϋπάρχουν στοιχεία κοινωνικής δυσαρέσκειας. Θεωρείται πλέον δεδομένο ότι εξωγενείς δραστηριότητες επηρέασαν τόσο το δημοψήφισμα για το Brexit όσο και τις προεδρικές εκλογές των ΗΠΑ το 2016.

Και οι τρεις ανωτέρω παράγοντες είναι υπαρκτοί και μπορεί να συνυπάρχουν. Προφανώς, η επιρροή τους είναι εντονότερη όταν συναντούν πρόσφορο έδαφος. Η ογδοντάχρονη ειρήνη στις ανεπτυγμένες ευρωπαϊκές χώρες έχει διαμορφώσει υπερβολικό πασιφισμό, ένα κοινωνικό περιβάλλον όπου επικρατεί ανέμελος εφησυχασμός. Υψηλές εγωιστικές απαιτήσεις, απόρριψη κάθε λιτότητας στην οικονομική ζωή, μειωμένες ατομικές αντοχές στην ταλαιπωρία. Η ισορροπία του κοινωνικού δούναι και λαβείν γέρνει προς το δεύτερο. Μια αυταπάτη πως η διαρκής ευημερία είναι εξασφαλισμένη διαμορφώθηκε από μακρόχρονες συνθήκες ομαλότητας και συνακόλουθα βιώματα, ιδιαίτερα στους νέους της ανεπτυγμένης Ευρώπης. «Το μεγαλύτερο τραύμα στην ζωή τους προκλήθηκε όταν ο καφές που ήπιαν στα Starbucks ήταν κρύος» (καυστική ατάκα του Γούντι Αλεν).

Ωστόσο, στην άκρη της Ευρώπης διεξάγεται πολύχρονος πόλεμος. Επιβιώνουν ολοκληρωτικά καθεστώτα που, με κάθε ευκαιρία, θα καταπατήσουν το δίκαιο και θα ανατρέξουν στη βία για να αποκτήσουν ό,τι θεωρούν ότι τους ανήκει. Επιθετικές ενέργειες με υβριδική μορφή πολλαπλασιάζονται στην ήπειρο, η νοοτροπία της μη-βίας δεν μπορεί μόνη της να τις ανατρέψει. Επιπλέον, οι οικονομικές συνέπειες της πανδημίας του Covid, οι πόλεμοι σε Ουκρανία και Μέση Ανατολή, η επακόλουθη ενεργειακή και πληθωριστική κρίση επιβάλλουν ανάγκη αυτοσυγκράτησης και εξοικονόμησης. Ομως, η πλειονότητα των κατοίκων του κόσμου της Δύσης εθελοτυφλεί μπροστά στη σκληρή πραγματικότητα της γεωπολιτικής. Στις πρότυπες σκανδιναβικές κοινωνίες, είναι μεγαλύτερη η αποφασιστικότητα των πολιτών να στηρίξουν τη χώρα τους, όταν προκύπτει επείγουσα ανάγκη.

Ο Κίμων Χατζημπίρος είναι καθηγητής στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο