1789 ή μήπως 1799;

Πρόσφατα είδα μια δημοσίευση η οποία ισχυριζόταν μια καπιταλιστική δυστοπία η οποία διαρκεί 300 χρόνια. Ο σχολιαστής δεν ήταν ακριβώς λάθος, τεχνικά, καθώς o καπιταλισμός δεν ξεκίνησε με ένα μεμονωμένο ιστορικό γεγονός, αλλά αναδύθηκε στη Δυτική Ευρώπη – κυρίως στην Αγγλία και τις Κάτω Χώρες – μεταξύ του 16ου και του 18ου αιώνα.

Όμως η ουσία του σχολίου για έναν δυστοπικό καπιταλισμό, ο οποίος μπορεί να ακυρώνει την ιδέα του μέλλοντος, ασφαλώς δεν παραπέμπει κάπου στο 1726, όπως υπονοεί το σχόλιο, αλλά μάλλον

Μα, τέλος πάντων, αν ένας επίδοξος influencer θέλει να στηλιτεύσει τα αδιέξοδα του καπιταλισμού, είναι τόσο σημαντική μια χρονολογική ακρίβεια. Εκατό – διακόσια – τριακόσια, σιγά, τι έγινε; Μας είναι χρήσιμη η γνώση της Ιστορίας (ή της γεωγραφίας) σε μια εποχή όπου οποιαδήποτε πληροφορία είναι προσβάσιμη ακόμη και στον πιο αμόρφωτο ή ακαλλιέργητο άνθρωπο μέσα από το κινητό του και πλατφόρμες όπως το google, η Wikipedia και, βέβαια την τεχνητή νοημοσύνη.

Αυτή η διαπίστωση της ιστορικής άγνοιας φαίνεται ότι πρόσφατα διαπιστώνεται όλο και συχνότερα, ακόμη και σε αυτούς από τους οποίους δεν θα το περίμενες ποτέ, τους πανεπιστημιακούς. Λίγες μέρες πιο πριν έγινε viral στα social media μια (παλιότερη;) τηλεοπτική συνέντευξη της Λένας Διβάνη, η οποία υπήρξε καθηγήτρια Ιστορίας της Εξωτερικής Πολιτικής στη Νομική Σχολή του ΕΚΠΑ.

Χρησιμοποιώντας μια άνετη καθομιλουμένη γλώσσα η καθηγήτρια χαρακτήρισε τον πόλεμο του 1897 «εθνικό αυτογκόλ» λόγω του λαϊκισμού της εποχής και ανέφερε τον Οθωνα ως τον «πρώτο λαϊκιστή» που ενεπλάκη σε καταστροφικούς πολέμους (όπως στον Κριμαϊκό Πόλεμο). Η διατύπωσή της δεν ήταν σαφής. Στα social media σχολιάστηκε, πιθανόν εσφαλμένα, ότι η ίδια «ανέστησε» τον Οθωνα (ο οποίος είχε πεθάνει το 1867) για να του χρεώσει τον πόλεμο του 1897.

Πιθανότατα τον χρησιμοποίησε χρονικά ως ιστορικό παράδειγμα για τις συνέπειες του λαϊκισμού στην εξωτερική πολιτική και όχι ως πρωταγωνιστή του 1897. Αλήθεια είναι πιθανόν ένας ιστορικός ή πανεπιστημιακός να μην έχει κατανοήσει τη χρονική απόσταση μεταξύ της βασιλείας του Οθωνα και των γεγονότων του 1896;

Στις 27 Οκτωβρίου 2024 στο Στάδιο Ειρήνης και Φιλίας (ΣΕΦ), κατά τη διάρκεια ενός αγώνα μπάσκετ, κάποιοι οπαδοί θέλησαν να σηκώσουν ένα πανό με τη φράση «50 χρόνια κατοχή, η Κύπρος είναι ελληνική. 1924-1974. Δεν ξεχνώ».

Για στάσου. Εχει κάποια σχέση η εισβολή στην Κύπρο με τη Μικρασιατική Καταστροφή, δύο χρόνια πριν; Ποιος ξέρει; Μπορεί. Η Ακροδεξιά και ο εθνικισμός είναι οι κατ’ εξοχήν πολιτικές ομάδες οι οποίες αναφέρονται στην Ιστορία. Τα τελευταία χρόνια στη χώρα μας ασφαλώς χλευάζουμε σε εβδομαδιαία βάση την ιστορική άγνοια των, πολυάριθμων πλέον, εκπροσώπων της. Ομως νομίζω ότι το πράγμα είναι ίσως πολύ πιο γενικευμένο. Είναι αλήθεια, λοιπόν, μάλλον: η γνώση της Ιστορίας (αλλά και της γεωγραφίας) σιγά σιγά ξεχνιέται.

Αλλά το πρόβλημα είναι μεγαλύτερο. Στα μέσα της τρίτης δεκαετίας του 21ού αιώνα πανεπιστήμια σε αγγλόφωνες χώρες διδάσκουν στους φοιτητές αγγλικής λογοτεχνίας πώς να συγκεντρώνονται για αρκετή ώρα ώστε να μπορούν να διαβάζουν μακροσκελή μυθιστορήματα.

Ορισμένα ιδρύματα προσφέρουν μαθήματα «ανθεκτικότητας στην ανάγνωση» για φοιτητές που αντιμετωπίζουν μεγάλα κείμενα και λίστες ανάγνωσης, ενώ άλλα χρησιμοποιούν τον σχεδιασμό εξωφύλλων βιβλίων ως μέρος της διαδικασίας αξιολόγησης. Σήμερα το τι λέμε ή, κυρίως, τι γράφουμε δεν μοιάζει να έχει καμία σημασία.

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποκαλύπτουν πράγματα για μας που θα ήταν αδύνατα μέχρι πριν από μερικά χρόνια. Η κατανόηση των ιστορικών εξελίξεων, των δομικών διαφορών μεταξύ αιώνων και εποχών σταδιακά εξαφανίζεται εξάλλου μέσα στον πολτό του Διαδικτύου.

Σταδιακά η ιδέα της Ιστορίας θα είναι δυσκατανόητη στις επόμενες γενιές. Θα διδάσκεται, βεβαίως, στα σχολεία και τα πανεπιστήμια αλλά, όπως γίνεται με τόσα άλλα πράγματα, θα γίνεται ολοένα και πιο βιαστικά, ως εγκυκλοπαιδική πληροφορία μικρής σημασίας.

Ο Θανάσης Μουτσόπουλος είναι αναπληρωτής καθηγητής της Ιστορίας της Τέχνης στη Σχολή Αρχιτεκτόνων του ΕΜΠ.