Θοδωρής Παπαϊωάννου: «Λιβένα»

Η Πάνω Πόλη, άλλοτε, έσφυζε από ζωή και χαρούμενες παιδικές φωνές. Ολόκληρη η φύση γιόρταζε με τις μυρωδιές και τα χρώματα των λουλουδιών. Ύστερα οι άνθρωποι σκοτείνιασαν, τα δέντρα κόπηκαν, η φύση μαράθηκε και το Δέντρο στη Μέση είναι το μόνο που έχει απομείνει, με τις ρίζες του να φυλούν καλά κρυμμένα τα μυστικά του. Για να σωθούν από την καταστροφή που έρχεται, οι άνθρωποι μεταναστεύουν στην Κάτω Πόλη και κρατούν ζωντανές τις προφητείες που μιλούν για ένα κορίτσι. Όμως, μπορείς να ξαναβρείς τον δρόμο σου, όταν τον έχεις χάσει;

Σύγχρονο παραμύθι; Αλληγορική νουβέλα; Δυστοπική

λογοτεχνία; Οικολογική και κοινωνική λογοτεχνία; Πώς να πρωτοχαρακτηρίσει κάποιος την ιστορία του Θοδωρή Παπαϊωάννου, ο οποίος ζει και εργάζεται στην Έδεσσα και το τοπίο της φαίνεται να έχει πολλά κοινά με τον τόπο όπου διαδραματίζεται η ιστορία (γεωγραφική διαίρεση, η κυριαρχία του νερού με καταρράκτες εντός του αστικού ιστού, που προσφέρουν εικόνες και ήχους μέσα στην καρδιά της πόλης όλες τις εποχές του χρόνου).

Η αρχιτεκτονική του κόσμου που χτίζει ο Παπαϊωάννου βασίζεται σε μια αντίθεση: την Πάνω και την Κάτω Πόλη. Η Πάνω Πόλη έχει μετατραπεί σε ένα αστικό κέντρο, όπου η τεχνητή πραγματικότητα έχει εκτοπίσει κάθε φυσική ομορφιά. Η Κάτω Πόλη είναι ο τόπος της επιβίωσης. Διαβάζοντας γι’ αυτήν ο αναγνώστης έχει έντονη την αίσθηση ότι βλέπει την αντιστροφή του χρόνου και την επιστροφή σε συνθήκες που θυμίζουν προϊστορικές εποχές (άνθρωποι γύρω από τη φωτιά, ιστορίες που σκαλίζονται στα τοιχώματα των υπόγειων σπηλαίων, σκοτάδι…). Ανάμεσά τους, το Δέντρο στη Μέση συμβολίζει την κραυγή της φύσης προς τους ανθρώπους, λειτουργώντας ως το έσχατο οχυρό της ζωής και της μνήμης σε έναν κατεστραμμένο κόσμο. Εκτός από αγαπημένος τόπος παιχνιδιού, το Δέντρο αποτελεί την «πύλη» για το Παλιό Νερό. Αυτά τα δύο στοιχεία γίνονται σύμβολα της μνήμης και της αντοχής της φύσης, αλλά και της κάθαρσης.

{jb_quote}Μπορείς να ξαναβρείς τον δρόμο σου, όταν τον έχεις χάσει;{/jb_quote}

Σε ένα βιβλίο που βρίθει συμβολισμών, οι αναγνώστες καλούνται να ακολουθήσουν την πορεία της Λιβένας και της παρέας της σε μια ιστορία με μια αυθεντική αίσθηση μυστηρίου και δράσης, με σκηνές που θυμίζουν –σε κάποιες περιπτώσεις– ιστορίες από την ελληνική μυθολογία. Η αφήγηση έχει εξαιρετικό ρυθμό και κλιμακώνεται βήμα-βήμα, κρατώντας αμείωτο το ενδιαφέρον του αναγνώστη.

Ένα από τα ισχυρότερα στοιχεία του βιβλίου είναι το πώς διαχειρίζεται το αρχέτυπο του «εκλεκτού». Η Λιβένα είναι το κορίτσι που θα σώσει τους, για χρόνια έγκλειστους στην Κάτω Πόλη, ανθρώπους. Γεννήθηκε με το σημάδι του σπόρου στους καρπούς της… κι όλοι περιμένουν τη στιγμή που ο σπόρος θα πρασινίσει, θα ωριμάσει… Το όνομά της ιδιαίτερο, συμβολικό (ετυμολογικά παραπέμπει στο «αθάνατο λουλούδι» και στη «ζωή»), όπως και τα ονόματα όλων των παιδιών (Μίρκα, Ελευθερία, Μεθόδης, Τρύφωνας), που το καθένα εισφέρει ένα μοναδικό ψυχολογικό και πρακτικό εργαλείο στην ομάδα. Η Λιβένα ξεκινά ως το κορίτσι μιας προφητείας, όμως το βιβλίο στέλνει ένα ουσιαστικό μήνυμα: κανένας δεν μπορεί να σώσει τον κόσμο μόνος του· η πραγματική δύναμη κρύβεται στη συλλογικότητα, την αλληλοσυμπλήρωση και την εμπιστοσύνη στην ομάδα. Οι απρόβλεπτες περιπέτειες και οι κοινοί κίνδυνοι που αντιμετωπίζουν, λειτουργούν ως συνδετικός κρίκος αφού, κάθε εμπόδιο που ξεπερνούν μαζί, ενισχύει την πίστη τους στο κοινό όραμα.

Σε αυτή τη δυστοπική, οικολογική ιστορία, η αναγέννηση του κόσμου, η επιβίωση, είναι αποτέλεσμα της προνοητικότητα ενός Ανθρώπου, ανώνυμου και με άλφα κεφαλαίο. Ενός Ανθρώπου που είδε τα σημάδια της καταστροφής κι αποφάσισε να δράσει: «Φύτευα για χρόνια ολόκληρα στην ερημιά. Προσπάθησα να φτιάξω έναν κόσμο από την αρχή. Η μοναξιά ήταν το τίμημα – μα είχα ιερό χρέος». Γιατί ο Άνθρωπος, το λέει και ο Παλαμάς, είναι «ο γκρεμιστής, κι ο χτίστης». Αυτός, ο ένας Άνθρωπος, είναι πάντα ό,τι χρειάζεται ο κόσμος για να αλλάξει. Πώς το λέει το τραγούδι; «Έμπα μπροστά και οι άλλοι πίσω ακολουθούν».

Αλλά αυτός ο σωτήρας, αυτός ο άλλος Νώε της ιστορίας του Παπαϊωάννου, κατάφερε να διασώσει τη ζωή γιατί είχε έναν σπουδαίο οδηγό: «ο Άνθρωπος διάβαζε και ερμήνευε τα ποιήματα του Μάρκου Μ. Όλοι γνωρίζουν πως πολλά από αυτά θεωρούνται προφητείες». Και κάπως έτσι ο συγγραφέας, αποδίδοντας φόρο τιμής στον συντοπίτη του ποιητή Μάρκο Μέσκο, δείχνει στα παιδιά πως η Ποίηση –μπορεί να– είναι λόγος προφητικός, παραμυθιακός· καταγγέλλει, αλλά δείχνει και τον δρόμο. «…Σπόρος, χώμα και νερό το χρέος στον δρόμο…» γράφει ο ποιητής Μ. περιγράφοντας το ανθρώπινο χρέος για τη σωτηρία του πλανήτη, που ήδη βρίσκεται στο χείλος της καταστροφής.

Τα ασπρόμαυρα σκίτσα της Μάριας Μπαχά υπογραμμίζουν τη δυστοπική ατμόσφαιρα της ιστορίας, με μοναδική παρηγοριά το έγχρωμο δέντρο του εξωφύλλου με τις ρίζες στη γη και τα παιδιά-σύμβολα της αναγέννησής του.

Ο πάνω και ο κάτω κόσμος, το φως και το σκοτάδι, η άγνοια και η γνώση, οι άνθρωποι του «γρήγορα» και οι άνθρωποι γύρω από μια φωτιά που λένε ιστορίες, οι «σκυμμένοι» –στις οθόνες– άνθρωποι και οι άνω θρώσκοντες δίνουν, μέσα από την ιστορία της Λιβένας, τροφή για σκέψη σε μικρούς και μεγάλους αναγνώστες.

Λιβένα
Θοδωρής Παπαϊωάννου
Εικονογράφηση: Μάρια Μπαχά
Ίκαρος
200 σελ.
ISBN 978-960-572-853-3
Τιμή €14,40