Σοφία Δάρτζαλη: «Όταν η μαμά μου είπε ψέματα»

Οι γονείς δε λένε ψέματα. Και προσπαθούν να μάθουν και στο παιδί τους να μη λέει. Ή μήπως λένε; Από τον τίτλο, κιόλας, η Σοφία Δάρτζαλη έχει κεντρίσει το ενδιαφέρον των αναγνωστών. Και η περιέργεια συνεχίζεται: «Θέλω να σας πω ένα μυστικό… η μαμά μου μια μέρα είπε ψέματα. Όχι σε μένα. Σε πολύ κόσμο. Κι εγώ το ήξερα πως έλεγε ψέματα»: με αυτή την ομολογία ξεκινά το βιβλίο και μέσω της αναδρομικής αφήγησης η συγγραφέας θα αποκαλύψει τι πραγματικά συνέβη.

Ο μικρός αφηγητής της ιστορίας εξομολογείται την ιδιότυπη κατάσταση όπου βρέθηκε. Όλα ξεκίνησαν όταν

η μητέρα, ενδίδοντας στις πιέσεις του μικρού, θα τον πάρει μαζί της σε μια δουλειά, σε μια άγνωστη σε αυτόν περιοχή, χρησιμοποιώντας δύο λεωφορεία. Τεράστια η χαρά του, γιατί λατρεύει τα λεωφορεία. Μάλιστα, όταν ήταν μικρός, χάρη σε αυτά «έμαθα τους αριθμούς από τα νούμερά τους», θα μας πει. Μα, έχουν και εκπαιδευτικό ρόλο τα λεωφορεία;

Το παιδί παρατηρεί τον κόσμο γύρω του. Άνθρωποι διαφορετικοί από αυτούς που συνήθως συναντά στην καθημερινότητά του. Πολύχρωμοι! Που μιλάνε γλώσσες τραγουδιστές και μαγευτικές. Η βόλτα του γίνεται πολύχρωμη κι αυτή! Ώσπου θα μπει μια γυναίκα με το καροτσάκι του μωρού της. Ο ελεγκτής θα της ζητήσει εισιτήριο. Μα αυτή δεν έχει. Η μαμά θα δώσει το δικό της και θα πει ψέματα ότι δεν έκοψε εισιτήριο, όταν ο ελεγκτής ζητά το δικό τους!

{jb_quote}Χωρίς στόμφο, χωρίς διδακτισμό, η συγγραφέας εστιάζει στο πώς οι μικρές καθημερινές πράξεις καλοσύνης αναδεικνύουν το μέγεθος της ανθρωπιάς μας.{/jb_quote}

Αν και το βιβλίο πρωτοκυκλοφόρησε το 2016, εποχή που η οικονομική κρίση και το προσφυγικό κυριαρχούν στην ελληνική κοινωνία, εντούτοις διατηρεί όλα τα χαρακτηριστικά ενός διαχρονικού βιβλίου, όχι γιατί η συγγραφέας δεν προσδιορίζει το χρονικό πλαίσιο της ιστορίας, αλλά γιατί στο βιβλίο θίγονται ζητήματα που αφορούν τη στάση ζωής πέρα από τον χρόνο ή τον τόπο.

Η Δάρτζαλη, παίρνοντας αφορμή από μια μικρή καθημερινή στιγμή και από ένα περιστατικό που, οι περισσότεροι, έχουμε δει, θα αξιοποιήσει δύο διαφορετικές εστιάσεις. Η μία είναι η θέαση του κόσμου μέσα από το βλέμμα του παιδιού: βλέμμα που απολαμβάνει τον «πολύχρωμο» κόσμο της διαφορετικότητας, καθώς ακόμα δεν έχει εξοικειωθεί με στερεότυπα και νόρμες. Η άλλη είναι η θέαση του κόσμου μέσα από το βλέμμα των ενηλίκων: η άτεγκτη στάση του ελεγκτή, μια μαμά που επιλέγει να πει ψέματα κόντρα στις ηθικολογίες, μια γυναίκα που –κρατώντας την καρδιά της, αυτή τη διεθνή γλώσσα– θα πει «ευχαριστώ» στη μαμά του μικρού, που με τη στάση της έδωσε ουσιαστικά μαθήματα ενσυναίσθησης, αλληλεγγύης, προσφοράς και αγάπης. Που απέδειξε στον γιο της, αλλά και σε κάθε παιδί, πως είμαστε άνθρωποι όταν γινόμαστε συνάνθρωποι. Χωρίς στόμφο, χωρίς διδακτισμό, η συγγραφέας εστιάζει στο πώς οι μικρές καθημερινές πράξεις καλοσύνης αναδεικνύουν το μέγεθος της ανθρωπιάς μας.

Ταυτόχρονα, δίνει την ευκαιρία στους αναγνώστες να προβληματιστούν και σε άλλα θέματα, όπως το κατά πόσον υπάρχουν «καλά» ψέματα ή τι κάνουμε όταν γνωρίζουμε πως ο άλλος λέει ψέματα. Ο διάλογος μητέρας-ελεγκτή θα λύσει την απορία του μικρού για τον λόγο που η μητέρα συνειδητά ψεύδεται και θα βοηθήσει τον ενήλικο συναναγνώστη του βιβλίου να μιλήσει στα παιδιά για τη συνθήκη παραβίασης του ηθικού κανόνα περί ψεύδους. Από την άλλη, η στάση του ελεγκτή ανοίγει τη συζήτηση για θέματα που αφορούν τους κινδύνους που απορρέουν από γενικεύσεις (είναι, άραγε, όλοι οι ελεγκτές τόσο αυστηροί;) ή για τη στάση κάποιων ως αποτέλεσμα του επαγγέλματος που ασκούν (ο ελεγκτής συμπεριφέρθηκε έτσι γιατί είναι «κακός» ή γιατί αυτός είναι ο ρόλος για τον οποίο προσλήφθηκε;).

Αλλά γεννά συζητήσεις και για ζητήματα που έχουν να κάνουν με τη στάση του «ισχυρού» προς τον αδύναμο. Η γλώσσα που χρησιμοποιεί ο ελεγκτής προς την αλλοδαπή μητέρα, σε σχέση με τη γηγενή, διαφοροποιείται πλήρως: ο ενικός γίνεται πληθυντικός, ο επιτονισμός μεταβάλλεται και η αγριάδα μετατρέπεται σε φιλική συμβουλή. Ή με το πόσο διαφορετικός είναι ο κόσμος λίγο πιο μακριά από τον δικό μας μικρόκοσμο. Μια βόλτα με ένα δημόσιο μέσο μεταφοράς έγινε αφορμή να γνωρίσει ο μικρός αφηγητής έναν κόσμο διαφορετικό… έναν κόσμο πολύχρωμο… αλλά κι έναν κόσμο όπου η Ομόνοια γίνεται Γκριζόνοια κι ο Βοτανικός, Τιτανικός – κυριολεκτικά και μεταφορικά.

Ο λόγος ακολουθεί την παιδικότροπη σκέψη, είναι λιτός, εστιάζει στην ουσία χωρίς πλατειασμούς, με απόλυτο έλεγχο των επιμέρους εκφραστικών τρόπων και μέσων, προκαλεί, χωρίς να εκβιάζει, το συναίσθημα.

Η εικονογράφηση της Σάντρας Ελευθερίου πολλαπλασιάζει τη λειτουργία του κειμένου. Ζωηρά χρώματα, γεωμετρικά σχήματα, εκφραστικά πρόσωπα που πάνω τους αντανακλώνται τα κυρίαρχα συναισθήματα, γραμμές που παρεισφρέουν στο κείμενο (άλλοτε ως γραμμές τετραδίου κι άλλοτε ως τις ράγες μιας διαδρομής), έμμεσα σχόλια για τις συνθήκες που επικρατούν στα μέσα μεταφοράς (όπως η αστεία αναπαράσταση των ανθρώπων ως στριμωγμένες σαρδέλες), απόδοση ακόμα και της υφής της μαντίλας της αλλοδαπής μητέρας, εστίαση σε μικρές λεπτομέρειες (κομμάτια υφάσματος, οι γλώσσες-πουλιά, ένα μάτι που μέσα στο βλέμμα του κρύβει το ταξίδι προς την ελπίδα…). Έτσι, η εικόνα –από τις φόδρες ως το κύριο σώμα του βιβλίου– γίνεται ένας άλλος «λόγος» που μεταφέρει συναισθήματα, προθέσεις, στάσεις ζωής. Γιατί τα λεωφορεία, με μια χρωματιστή βόλτα κι ένα βλέμμα, εκτός από το να μετρά, έμαθαν στον μικρό πρωταγωνιστή ότι λίγο πιο πέρα υπάρχει μια πραγματικότητα που μερικές φορές θα θέλαμε να αλλάξουμε.

Το βιβλίο, που κέρδισε το Βραβείο «Λότη Πέτροβιτς-Ανδρουτσοπούλου» του Κύκλου του Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου σε πρωτοεμφανιζόμενο/-η συγγραφέα βιβλίου για παιδιά το 2017, επανακυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Μεταίχμιο.

Όταν η μαμά μου είπε ψέματα
Σοφία Δάρτζαλη
εικονογράφηση: Σάντρα Ελευθερίου
Μεταίχμιο
48 σελ.
ISBN 978-618-03-3963-5
Τιμή €14,40