John Dunn: «Δημοκρατία»

Η δημοκρατία είναι, μάλλον, η πιο συχνά εμφανιζόμενη λέξη στο πολιτικό λεξιλόγιο. Παντού. Ακόμα κι εκεί, όπου η έλλειψη και της πιο στοιχειώδους παρουσίας της είναι πασιφανής. Ας σκεφτούμε πως το κράτος της Βόρειας Κορέας ονομάζεται Λαοκρατική Δημοκρατία της Κορέας. Και Λαοκρατία και Δημοκρατία· δυο φορές Δημοκρατία!

Το γεγονός, ωστόσο, πως το καθεστώς των Κιμ θεώρησε πως ήταν καλή η διπλή χρήση της λέξης, περισσότερο από το ανεκδοτολογικό του πράγματος δείχνει πως η δημοκρατία έχει εξαιρετική νομιμοποιητική ισχύ.

Δεν ήταν πάντα έτσι. Ή, καλύτερα, δεν ήταν σχεδόν ποτέ έτσι. Μετά τη μικρή ζωή της στην Αρχαία Ελλάδα –ιδίως στην Αθήνα–, η λέξη δημοκρατία εξέλιπε για πάνω από δυο χιλιάδες χρόνια, για να επανεμφανιστεί, δειλά στην αρχή, με ορμή μετά το γαλλικό επαναστατικό 1793. Έκτοτε, δεν ξαναέφυγε – χωρίς να σημαίνει πως κάτι τέτοιο δεν είναι πιθανό στο μέλλον, δεδομένης, μάλιστα, της πορείας αυταρχικοποίησης, η οποία διαρκώς εντείνεται, μετατρεπόμενη πολλές φορές σε εκφασισμό. Αν προσθέσουμε και την εξαιρετική συμβατότητα των νέων τεχνολογιών, από τα κοινωνικά δίκτυα έως την τεχνητή «νοημοσύνη», με τις διαδικασίες αυτές, καταλαβαίνουμε πως είμαστε παρατηρητές και μέτοχοι σε κάτι που είναι ζήτημα ζωής ή θανάτου για τον ανθρώπινο πολιτισμό. Προς το παρόν, όμως, ακόμα και οι φασίστες στη δημοκρατία ορκίζονται.

{jb_quote}Το βιβλίο είναι αποκαλυπτικό. Αναμετρώμενος ο συγγραφέας με το δημοκρατικό παράδοξο, φτιάχνει μια μηχανή σκέψης που προσανατολίζει σε μια δραματικά κρίσιμη εποχή.{/jb_quote}

Ο Τζον Νταν στη Δημοκρατία του διερευνά την ιστορία μιας λέξης, αυτής της λέξης. Και μαζί προβληματίζεται για τις πράξεις που συνδέονται με τη λέξη. Γι’ αυτό, όπως πολύ καλά έχει υποστηριχτεί, οι λέξεις κάνουν πράγματα. Προσοχή! Δεν βοηθούν να γίνουν πράγματα, δημιουργούν πράγματα οι ίδιες.

Ο Νταν, λοιπόν, ασχολείται με τη λέξη και τη γενεαλογία της, καθώς και με τις υπαρκτικές συνθήκες που ευνόησαν τη χρήση της. Γιατί τότε, το 500 π.Χ., γιατί τώρα, από τα τέλη του 18ου αιώνα και μετά; Γιατί άνθησε η λέξη και οι πρακτικές, που συνδέθηκαν μαζί της, σε μια ακραία δουλοκτητική κοινωνία (Σημείωση: ο τρόπος αυτός να τεθεί το ζήτημα είναι δικός μου, Χ.Λ.), γιατί ξαναδυνάμωσε στο πλαίσιο μιας κοινωνίας του εγωισμού, όπως το θέτει ο συγγραφέας; Γιατί εξαφανίστηκε ολοκληρωτικά στους πολλούς ενδιάμεσους αιώνες;

Σε σχέση με το πρώτο, νομίζω πως η ενθουσιώδης περιγραφή της αρχαίας δημοκρατίας από τον Καστοριάδη, για παράδειγμα, θέτοντας εντός παρενθέσεως τον στυγνά εκμεταλλευτικό χαρακτήρα της –θαυμαστής, ωστόσο– κοινωνίας που τη θέσπισε, ακυρώνει ουσιαστικές διαστάσεις, χωρίς τις οποίες το φαινόμενο μένει, από πολλές απόψεις, ανεξιχνίαστο. Ο Νταν, κάνοντας κυρίως ιστορία των ιδεών, των εννοιών και των λέξεων, θέτει, παρ’ όλα αυτά, έμμεσα έστω, κάποιες από αυτές τις διαστάσεις.

Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση είναι αυτή όπου, διατυπώνοντας την πεποίθηση πως η Μεγάλη Γαλλική Επανάσταση είναι ο σημαντικότερος σταθμός για την επανάκαμψη της λέξης, αναλύει ως καθοριστικό ένα, φαινομενικά ήσσονος σημασίας, επεισόδιο. Τη Συνωμοσία των Ίσων του 1796, από μια ομάδα ροβεσπιερικών υπό την ηγεσία των Μπαμπέφ και Μπουαναρότι. Οι Ίσοι συνελήφθησαν και εξοντώθηκαν πάραυτα. Το μανιφέστο τους, όμως, εμπεριέχει καταστατικά στοιχεία για την επανάκτηση της λέξης που μας απασχολεί. Γιατί, όπως σωστά, νομίζω, το θέτει ο συγγραφέας, η Ισότητα βρίσκεται στην καρδιά οποιασδήποτε –και της πιο ξέπνοης και της πιο στρεβλής– ιδέας για τη δημοκρατία. Οι πρώτοι Ίσοι, οι αρχικοί κοινοκτημονιστές της πολιτικής πράξης, είναι από τους πρώτους στο γενεαλογικό δέντρο της σύγχρονης δημοκρατικής απαίτησης.

Έχει μεγάλη σημασία, νομίζω, πως αυτό το επισημαίνει κάποιος, που δεν θα τοποθετούσε τον εαυτό του στον χώρο οποιουδήποτε επαναστατικού ριζοσπαστισμού. Έχει μεγάλη σημασία ότι κάποιος που, όποτε αναφέρεται στον Ροβεσπιέρο, φροντίζει να ακολουθεί τη θεωρητική του εκτίμηση κάποιος προσδιορισμός του είδους τρομακτικό, φρικιαστικό, αιμοσταγές, δείχνει πως ο Ροβεσπιέρος κατέχει την κεντρική, την καθοριστική, ίσως, θέση στην εκ νέου εισαγωγή της δημοκρατίας στη συζήτηση και στην πρακτική της επιδίωξη. Γιατί; Γιατί αυτός, περισσότερο και «τρομερότερα» από κάθε άλλον, υπερασπίστηκε μια ουσιώδη έννοια της ισότητας μέσα στο επαναστατικό καμίνι, που άλλαζε τα πάντα. Όπως σημειώνει ο Νταν:

[…] με τον Μαξιμιλιανό Ροβεσπιέρο, για πρώτη φορά στη σύγχρονη ιστορία η δημοκρατία εμφανίζεται επιτέλους όχι απλώς ως μια παροδική έκφραση πολιτικών προτιμήσεων, αλλά ως οργανωτική ιδέα ενός συνολικού οράματος για την πολιτική […] Στον πυρήνα της πολιτικής σκέψης του Ροβεσπιέρου βρισκόταν μια απόλυτα εξισωτική και ακτιβιστική αντίληψη για τα δικαιώματα του ανθρώπου. (σελ. 92)

Ήδη από την αρχή, από το 1789, υπήρχε ευρεία συναίνεση στη Συντακτική πως δικαίωμα ψήφου θα είχαν μόνο οι «ενεργοί» πολίτες – οι ιδιοκτήτες, εν πολλοίς, και όχι όλοι. Οι υπόλοιποι, πάνω από το 90% του πληθυσμού, όντας «παθητικοί», ορθώς και εύλογα δεν μπορούσαν να έχουν τέτοιο δικαίωμα. Κάνα δυο ομιλητές επέκριναν αυτή την τοποθέτηση των πραγμάτων. «Ο Ροβεσπιέρος ήταν, ωστόσο, εκείνος που την πολέμησε στη Συνέλευση με όλα του τα όπλα» (σελ. 93). Η ισότητα είτε είναι πλήρης είτε δεν είναι τίποτα. Αυτή η ριζική εξισωτική αντίληψη υπήρξε απολύτως καθοριστική για τη δημοκρατική επικράτηση τους δυο επόμενους αιώνες – έστω στα λόγια, τις περισσότερες φορές. Τα λόγια, όμως, ενίοτε έχουν μεγάλη αξία.

Η δημοκρατία, ως λέξη, έγινε ακαταμάχητη έκτοτε. Στο πλαίσιο μιας ακραία άνισης κοινωνίας, όπως είναι η καπιταλιστική, αυτό δεν μπορεί παρά να είναι εξαιρετικά παράδοξο.

Αυτό που είναι πολύ πιο δύσκολο να καταλάβει κανείς είναι γιατί οι υπέρμαχοι του συστήματος του εγωισμού μπήκαν στον κόπο να σφετεριστούν τη λέξη των Ίσων. Στο κάτω κάτω δεν ήταν μια λέξη που τους πρότειναν οι σοφότεροι μέντορές τους – ο Μάντισον, ο Σιεγές ή ακόμα και ο Άνταμ Σμιθ. Δεν ήταν μια λέξη που άρεσε στις κυβερνώσες αρχές ή στους στρατιωτικούς διοικητές που, για διάστημα μεγαλύτερο από τον επόμενο αιώνα, φρόντιζαν, σε ολόκληρη την Ευρώπη, να ηττηθούν οι υπέρμαχοι της ισότητας ξανά και ξανά [σφαγμένοι με τρόπους μπροστά στους οποίους η «Τρομοκρατία» ωχριά, Χ.Λ.]: στις επαναστάσεις του 1848, του 1871, του 1918 […] Αγκαλιάζοντας τον όρο «δημοκρατία» τόσο σταθερά και αποφασιστικά, οι πολιτικοί ηγέτες της σαρωτικής προέλασης του καπιταλισμού δεν έχαναν τον καιρό τους πειραματιζόμενοι με κενά σύμβολα. Αναγνώρισαν μια αστείρευτη δεξαμενή πολιτικής δύναμης και έκαναν ό,τι μπορούσαν για να την οικειοποιηθούν και να την εκμεταλλευτούν. (σελ. 114)

Η Αμερικανική Επανάσταση, πολύ περισσότερο προσφιλής στους οπαδούς της κοινωνίας του εγωισμού, δεν χρησιμοποίησε θετικά την έννοια της δημοκρατίας. Αυτό που σύστησε δεν αυτοαναγνωριζόταν ως δημοκρατία, κάθε άλλο. Οι ιδρυτές Πατέρες των ΗΠΑ συνέχιζαν να θεωρούν τη δημοκρατία «παράτυπη στη θεωρία και εξίσου καταστροφική στην πράξη» (σελ. XXV). Προσοχή! «Μέσα στο σύστημα του εγωισμού η ισότητα αντιμετωπίζει περισσότερα εμπόδια, με μεγαλύτερες δυνάμεις αντίστασης, από ό,τι θα αντιμετώπιζε σε οποιαδήποτε προγενέστερη μορφή ανθρώπινης συμβίωσης» (σελ. 125). Τι θα ήταν πιο παράδοξο, λοιπόν, από την πληθωριστική χρήση της λέξης από τους χειρότερους «εγωιστές» της ιστορίας; Τι θα ήταν, από την άλλη, πιο δηλωτικό της μεγάλης δύναμης, που έχουν τα σημαίνοντα ισότητα και δημοκρατία;

Ο Νταν κάθε άλλο παρά αντικαπιταλιστής είναι. Η ανάλυσή του, όμως, αποκαλύπτει για το κυρίαρχο –το μοναδικό, στην πραγματικότητα– σύστημα περισσότερα από κάποιες αντικαπιταλιστικές αναλύσεις.

Το βιβλίο είναι αποκαλυπτικό. Αναμετρώμενος ο συγγραφέας με το δημοκρατικό παράδοξο, φτιάχνει μια μηχανή σκέψης που προσανατολίζει σε μια δραματικά κρίσιμη εποχή. Έστω κι αν διαφωνεί κάποιος σε πολλά, έχει πολλά να μάθει.

Δημοκρατία
John Dunn
μετάφραση: Νίκος Λίγγρης
Mορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης
264 σελ.
ISBN 978-960-250-824-4
Τιμή €21,00