J.K. Rowling: «Το Ίκαμπογκ»

Ήταν κάποτε ένα πολύ μικρό βασίλειο που το έλεγαν Αφθονία, πολύ πλούσιο τόσο σε ευτυχία όσο και σε χρυσάφι, και πασίγνωστο για τα φαγητά του. Αλλά ακόμα και σε αυτό το ευτυχισμένο βασίλειο παραμονεύει ένα τέρας. Ο θρύλος μιλάει για ένα τρομακτικό πλάσμα, το Ίκαμπογκ. Κάποιοι λένε ότι το πλάσμα βγάζει ανάσες φλογερές, ότι φτύνει δηλητήριο κι ότι βρυχάται στην ομίχλη όσο βουτάει ξαφνικά πρόβατα αλλά και παιδιά. Κάποιοι λένε ότι αυτά είναι μόνο παραμύθια… Αλλά όταν αυτό το παραμύθι ζωντανεύει και απλώνει τη σκιά του πάνω από το βασίλειο, ο Μπερτ και η Ντέιζι μπαίνουν

Η συγγραφέας της επιδραστικότερης σειράς βιβλίων για παιδιά, το 2020 και εν μέσω πανδημίας, δημοσιεύει δωρεάν στο διαδίκτυο το νέο της βιβλίο, που κυκλοφορεί πλέον και στην Ελλάδα από τις Εκδόσεις Ψυχογιός.

Ακολουθώντας την κλασική δομή του παραμυθιού, με καλούς και κακούς ήρωες, με τον απειλητικό «δράκο» – Ίκαμπογκ, η συγγραφέας δημιουργεί μια ιστορία με έντονο το στοιχείο του κοινωνικοπολιτικού σχολιασμού. Μολονότι απευθύνεται σε ηλικίες 9+ ετών, είναι ένα βιβλίο εξίσου ενδιαφέρον και για ενήλικες, που η μυθοπλασία θα τους οδηγήσει σε αναπόφευκτους συνειρμούς. Η ίδια το χαρακτηρίζει ως ένα «πολιτικό παραμύθι», καθώς το βασικό θέμα του βιβλίου περιστρέφεται γύρω από την κατάχρηση της εξουσίας, τη δύναμη της προπαγάνδας (καθώς το Ίκαμπογκ γίνεται μέσον άσκησης φόβου για να παρθούν αντιλαϊκά μέτρα ή για να καλυφθεί η ανικανότητα του βασιλιά), αλλά και το πώς η γιγάντωση ενός ψέματος έχει καταστροφικές συνέπειες για μια χώρα. Ταυτόχρονα, αγγίζει διαχρονικά ζητήματα όπως η φύση του Κακού, εξετάζοντας αν κάποιος «γεννιέται» κακός ή αν γίνεται λόγω των συνθηκών και της συμπεριφοράς των άλλων, ενώ –πιστή στις παραμυθιακές αρχές– αναδεικνύει τη δύναμη της καλοσύνης και της συνεργασίας ως μέσων αποκατάστασης της δικαιοσύνης.

Οι χαρακτήρες της κινούνται σε ένα δίπολο: άλλοι γίνονται το σύμβολο της διαφθοράς και της απληστίας και άλλοι της αθωότητας, της καλοσύνης και της αλήθειας. Σε αντίστοιχο δίπολο κινούνται και με βάση το φύλο. Από τη μια τα ανδρικά πρόσωπα της ιστορίας παρουσιάζονται μέσα από μια έντονη αντίθεση ανάμεσα στη ματαιοδοξία, τη διαφθορά και την αναζήτηση της πραγματικής ανδρείας. Από την άλλη, οι γυναικείοι χαρακτήρες παρουσιάζονται ως η ηθική και συναισθηματική πυξίδα της ιστορίας, λειτουργώντας συχνά ως η φωνή της λογικής απέναντι στην ανδρική ματαιοδοξία. Γυναίκες διαφορετικής ηλικίας αλλά με κοινό στόχο τη συλλογική ευημερία. Εξαίρεση αποτελεί η μαντάμ Γκράντερ, η διευθύντρια του ορφανοτροφείου, η οποία ενσαρκώνει την απουσία ενσυναίσθησης, καθώς χρησιμοποιεί τη δύναμη και τη θέση της για να καταπιέζει τα παιδιά (σύμβολα των αδύναμων), αποτελώντας το θηλυκό αντίστοιχο της απολυταρχικής εξουσίας.

Εξίσου αξιοπρόσεκτος είναι ο τρόπος που η Ρόουλινγκ δημιουργεί τις προϋποθέσεις για την εξέλιξη των χαρακτήρων των δύο βασικών ηρώων, του Μπερτ και της Ντέιζι. Τα δύο παιδιά, πέρα από την εκ γενετής φιλία, τα συνδέει και το κοινό δράμα της απώλειας ενός γονιού (για την οποία υπεύθυνος ήταν ο βασιλιάς). Παρά τα όσα τους ενώνουν, κάποια στιγμή οι δυο τους θα βρεθούν απέναντι. Ο Μπερτ αρχικά είναι ένθερμος υποστηρικτής του Βασιλιά Φρειδερίκου, θεωρώντας τον σπουδαίο ηγεμόνα, ενώ η Ντέιζι, που προτιμά να φοράει τις εργατικές φόρμες του ξυλουργού πατέρα της κι όχι περίτεχνα φορέματα, είναι η πρώτη που τολμά να αντιμετωπίσει τον Βασιλιά Φρειδερίκο, αποκαλώντας τον «εγωιστή, ματαιόδοξο και σκληρό» και να αμφισβητήσει την ύπαρξη του τέρατος. Το πένθος και η οργή του Μπερτ θα τον απομακρύνουν από τη φίλη του. Καθώς όμως μεγαλώνει, αρχίζει να συνειδητοποιεί τις αδικίες και τα ψέματα της εξουσίας. Αυτό θα τον μετατρέψει, από ένα παιδί που ακολουθεί τους κανόνες, σε έναν επαναστάτη που αναζητά την αλήθεια.

{jb_quote}Όχι μόνο μια συναρπαστική περιπέτεια, αλλά και ένα πολύτιμο μάθημα ζωής μεταμφιεσμένο σε παραμύθι.{/jb_quote}

Κι αν ο Μπερτ είναι ο ήρωας που παρακολουθούμε να βιώνει τη μεγαλύτερη εσωτερική αλλαγή, η Ντέιζι είναι το πρότυπο της αντισυμβατικής ηρωίδας. Χωρίς να πέσει θύμα της προπαγάνδας, καταφέρνει χάρη στην κριτική της σκέψη να μετατρέψει τον φόβο σε αναζήτηση της αλήθειας. Και, παρά τις κακουχίες που περνά στο ορφανοτροφείο της μαντάμ Γκράντερ, διατηρεί την καλοσύνη της και προστατεύει τα μικρότερα παιδιά, προσφέροντάς τους τη στοργή που λείπει από το περιβάλλον τους. Όχι τυχαία, θα παίξει καθοριστικό ρόλο στην έκβαση της ιστορίας, καθώς είναι εκείνη που καταφέρνει να επικοινωνήσει με το Ίκαμπογκ. Με την καλοσύνη και την ειλικρίνειά της, γίνεται η γέφυρα της συμφιλίωσης του τέρατος με τους ανθρώπους.

Και το Ίκαμπογκ; Ποιο είναι αυτό το πλάσμα; Είναι ένα –φανταστικό– τέρας για να τρομάζουν τα παιδιά; Ή είναι αυτό το μεγάλο, μαλλιαρό πλάσμα που τρέφεται κυρίως με μανιτάρια; Η Τζ. Κ. Ρόουλινγκ, στο «πρόσωπο» του τέρατος κορυφώνει την ιστορία και τους συμβολισμούς της. Όχι μόνο δεν είναι το αιμοδιψές τέρας που περιγράφουν οι θρύλοι, αλλά είναι ένα πλάσμα που αναπαράγεται με έναν πολύ ιδιαίτερο τρόπο, τον «Γεννηθάνατο» (Bornding στο αγγλικό κείμενο). Η ιδιαιτερότητα αυτής της διαδικασίας γέννησης έγκειται στο ότι κάθε Ίκαμπογκ, όταν φτάσει η ώρα, φέρνει στον κόσμο δύο μικρά και πεθαίνει την ίδια στιγμή που εκείνα γεννιούνται. Έτσι, η γέννηση των νέων πλασμάτων σημαίνει αυτόματα τον θάνατο του γονέα. Τα νεογέννητα, όμως, επηρεάζονται άμεσα από τα συναισθήματα που νιώθει το Ίκαμπογκ τη στιγμή της γέννας. Αν ο γονέας νιώθει φόβο ή μίσος, τα μικρά θα γεννηθούν άγρια και εκδικητικά, αν νιώθει αγάπη και καλοσύνη, θα γεννηθούν ήρεμα και φιλικά.

Με ευρηματικό τρόπο η συγγραφέας δείχνει πως τα αληθινά τέρατα δεν είναι τα μυθικά πλάσματα, αλλά οι άνθρωποι που χρησιμοποιούν τον φόβο και τα ψέματα για να κερδίσουν δύναμη και πλούτο. Η καθοριστική παρέμβαση της Ντέιζι την κρίσιμη στιγμή θα καθορίσει και τη μοίρα ολόκληρου του είδους των Ίκαμπογκ. Ενώ οι στρατιώτες θέλουν να σκοτώσουν το τέρας, η Ντέιζι επιλέγει να το κατανοήσει και να το αγκαλιάσει, ανατρέποντας την εικόνα του βίαιου πλάσματος. Χωρίς τη δική της καλοσύνη, το τέρας θα γεννούσε μίσος και η τυραννία θα συνεχιζόταν. Μαζί με τα υπόλοιπα παιδιά του ορφανοτροφείου, θα καταφέρει να «συνδεθεί» μαζί του. Αυτό τελικά οδηγεί το Ίκαμπογκ να γεννηθεί «καλό», καθώς τα παιδιά τού δείχνουν ότι ο κόσμος δεν είναι μόνο σκληρότητα. Έτσι, το Ίκαμπογκ γίνεται ο «καθρέφτης» της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Τα πλάσματα γίνονται αυτό που εμείς τα αναγκάζουμε να είναι, μέσω των πράξεών μας.

Οι αναγνώστες του Χάρι Πότερ θα αναγνωρίσουν τα κοινά θεματικά μοτίβα: η ορφάνια ως συνθήκη που αναγκάζει τους ήρωες να βρουν την εσωτερική τους δύναμη, η δύναμη των συναισθημάτων που αλλάζει τη μοίρα, ο φόβος ως μέσον ελέγχου, η αντίληψη ότι συχνά τα πραγματικά τέρατα φοράνε κοστούμια ή στέμματα, η συμβολική ονοματοδοσία…

Η εσωτερική εικονογράφηση έγινε από παιδιά, ενώ το εξώφυλλο και ορισμένα διακοσμητικά στοιχεία υπογράφονται από τον Μπεν Μαντλ. Ιδιαίτερη μνεία στη μετάφραση της Πετρούλας Γαβριηλίδου. Με ύφος που ισορροπεί ανάμεσα στο κλασικό παραμύθι και τη σύγχρονη αφήγηση, καταφέρνει να διατηρήσει τα παιχνίδια που κάνει η Ρόουλινγκ με τη γλώσσα, στη συμβολική της διάσταση. Ιδιαίτερα η γλωσσοπλαστική απόδοση του αγγλικού Bornding ως «Γεννηθάνατος» εγκιβωτίζει το συναισθηματικό βάρος και τη νοηματοδοσία ολόκληρης της ιστορίας.

Το Ίκαμπογκ είναι όχι μόνο μια συναρπαστική περιπέτεια, αλλά και ένα πολύτιμο μάθημα ζωής μεταμφιεσμένο σε παραμύθι.

Το Ίκαμπογκ
Τζ. Κ. Ρόουλινγκ
εικονογράφηση: Μπεν Μαντλ
μετάφραση: Πετρούλα Γαβριηλίδου
Εκδόσεις Ψυχογιός
368 σελ.
ISBN 978-618-01-6236-3
Τιμή €17,70