Ιωάννα Καραμαλή: «Συνέβη.»

Η ποιητική συλλογή Συνέβη. της Ιωάννας Καραμαλή, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Ενάντια, είναι ένα μωσαϊκό αποχρώσεων της έννοιας του καταφυγίου. Η ποιήτρια, αφού προηγουμένως είχε γεννηθεί χρώματα (Μετρονόμος, 2023), στο νέο της πόνημα περνάει θαρραλέα στη γαλάζια ποιητική της περίοδο. Εδώ, σαν άλλος Πικάσο των λέξεων, δημιουργεί τη δική της κρύπτη, μέσα στην οποία φωλιάζει το βίωμα, αυτό που συνέβη.

Το βιβλίο ξεκινά με ποιήματα που παρουσιάζουν έναν ανοικτό δρόμο, ένα μονοπάτι που χαράσσεται αργά και σταθερά προς τον αρχετυπικό φόβο. Εκεί, η

ποιήτρια μετρώντας το βάρος των λέξεων δεν αναλώνεται σε εύκολες ή εύπεπτες εξηγήσεις του φόβου, αλλά επικεντρώνεται στη λεπτομερή ανάδειξη των σκληρών τοπίων του. Ο φόβος υπάρχει σε έναν μη-τόπο και ταυτόχρονα γίνεται κι ο ίδιος τόπος, όπου το ποιητικό υποκείμενο μπορεί να υφίσταται μόνο μέσα σε αυτόν. Οι υπαρκτοί τόποι του φόβου είναι κρύοι σαν «παγωμένη μελωδία», γεμάτοι από «λευκή σιωπή», επικίνδυνα ατσαλάκωτοι και με σεντόνια που βαραίνουν, πλακώνουν σαν μάρμαρα.

Γρήγορα γίνεται αντιληπτό στο ποιητικό έργο της Καραμαλή ότι αυτός ο φόβος έχει σχήμα και μορφή: είναι ένας δύσβατος ανοδικός δρόμος, με σκαλοπάτια που οδηγούν από το ένα ποίημα στο άλλο. Το ποιητικό υποκείμενο, εξερευνώντας με εγκράτεια αλλά και θάρρος το άγνωστο, προ(σ)καλεί το αναγνωστικό κοινό να τη συνοδεύσει στο ταξίδι αυτό. Οι εικόνες που αποτυπώνει η ποιήτρια απευθύνονται με αμεσότητα σε βιώματα του αναγνωστικού κοινού. Ιδιαίτερο, μάλιστα, ενδιαφέρον παρουσιάζει η επιλογή κι επανάληψη συγκεκριμένων λέξεων, σαν ίχνη που αφήνονται σκόπιμα μεταξύ των ποιημάτων για να οδηγήσουν στην έξοδο, στην οποία δεν είναι σίγουρο αν θα επέλθει η λύτρωση.

{jb_quote}Ένα μωσαϊκό αποχρώσεων της έννοιας του καταφυγίου.{/jb_quote}

Στην αρχή, λοιπόν, γνωρίζουμε τον φόβο μέσα από την έκταση και το βάρος του. Απλώνει σαν σεντόνι έχοντας το βάρος του μαρμάρου. Κατά τη γενεαλογία του αρχετυπικού φόβου, η ποιήτρια αναμετριέται με την πιο αμείλικτη μορφή του, αυτή του θανάτου. Εισέρχεται σε μαρμάρινα τοπία, εκείνα που είναι γκρίζα, παγωμένα, ασήκωτα και διαχρονικά. Στο ποίημα ΑΠΟΦΥΓΗ μάς εισάγει στην ψυχική φθορά του φόβου για το ίδιο το άτομο, ώστε να προχωρήσει αργότερα στο ποίημα ΑΝΤΙΚΡΙΣΤΑ και να καταδυθεί στις παράλληλες πορείες που ακολουθούν δυο άνθρωποι, των οποίων οι τροχιές είναι αντίθετες. Έτσι, η φθορά διαιρείται στα δύο. Έπειτα, κάνει μια παύση, όπου στο ποίημα ΤΑ ΑΣΤΡΑ ΣΚΟΝΤΑΨΑΝ αφηγείται την ιστορία μιας σκανδαλώδους πτώσης των αστέρων, η οποία συνίσταται στη ρομαντικοποίηση της ακούσιας καθόδου τους από τον ουρανό, όσο τα άστρα πέφτουν σε καθεστώς πόνου. Η ποιήτρια ορθώνει ένα ερώτημα γύρω από την ομορφιά με την οποία ντύνουμε τον πόνο, που μας απομακρύνει από την ουσιαστική κατανόηση και σύνδεση με τον άλλον. Ο φόβος, εδώ, είναι ένας τοίχος κι ένα προσωπείο, είναι ένα φυσικό εμπόδιο αλλά κι ένα αξεσουάρ του ενδυματολογικού κώδικα των σύγχρονων ανθρώπων.

Στο ποίημα με τίτλο ΜΟΝΑΞΙΑ γνωρίζουμε μια άλλη διάσταση του φόβου, η οποία ενέχει ήχο και θερμοκρασία. Εδώ κυριαρχεί το ψυχρό στοιχείο σε «παγωμένη μελωδία», καθώς ακούμε «φτερουγίσματα πένθιμα». Ο ουρανός πέφτει από το βάρος του και το παρόν του ποιήματος κινείται σε αργό και δυσβάσταχτο ρυθμό. Σε αυτό το μοτίβο κουμπώνει το αμέσως επόμενο ποίημα, ΓΙΑΚΑΣ, όπου ο φόβος αποκτά την εξευγενισμένη εκδοχή του, αυτή του ατσαλάκωτου παρόντος πάνω σε καλοσιδερωμένα πουκάμισα, για να εγκλωβίσει ασφυκτικά το ποιητικό υποκείμενο, όσο εκείνο ασφυκτιά και προσπαθεί να κρυφτεί.

Ωστόσο, η ρήξη έρχεται στο ποίημα ΘΡΥΨΑΛΑ, ΛΑΜΨΕΙΣ ΚΑΙ ΒΟΥΗ. Ο φόβος τεμαχίζεται και σπάει σαν γυαλί, γίνεται θρύψαλα, εκτονώνοντας όλη τη συναισθηματική φόρτιση του ποιητικού υποκειμένου. Ο φόβος δεν σπάει απλώς, διαλύεται ολοκληρωτικά και θεαματικά, καθώς γλιστρά από τη σάρκα του ποιητικού υποκειμένου, όπως διαβάζουμε στο ποίημα ΓΛΙΣΤΡΗΣΕ. Μπορεί, εν τέλει, ο φόβος να διαγραφεί; Η ποιήτρια θα απαντήσει με τον δικό της τρόπο στο ποίημα ΕΓΙΝΑ, όπου ξεδιπλώνει την ανθρώπινη σύστασή της στα μάτια των αναγνωστ(ρι)ών παρουσιάζοντας πως η διαδικασία του γίγνεσθαι είναι απαραίτητη συνθήκη για να υπάρχεις αλλά, ταυτόχρονα, και διαβρωτική για την a priori ταυτότητα του ανθρώπου.

Το ποιητικό υποκείμενο δίνει την αίσθηση πως κρύβεται, ενώ στην πραγματικότητα παρουσιάζει με σταθερή φωνή και γραφή όλες τις δυνατότητες ύπαρξης πέρα απ’ τον φόβο. Τι είναι αυτό που το κάνει να κρύβεται; Να χάνεται σε τσέπες ψάχνοντας διαφυγή, να απλώνει την ταχυπαλμία στον χώρο, να καθρεφτίζει τον φόβο στις ζάρες απέραντων σεντονιών που κουβαλούν το αίσθημά του, να αφήνει τη σιωπή στα βλέμματα των άλλων να καταπίνει τη ζωή του; Είναι ο πόνος, οι πληγές, είναι οι στιγμές της μοναξιάς ως αναγκαίες συνθήκες για αναστοχασμό. Διαβάζουμε στο ποίημα ΣΕΝΤΟΝΙΑ ΦΟΒΙΣΜΕΝΑ πως «μόνο με πληγές/ έμαθα να κοιμάμαι», ενώ στη ΛΕΥΚΗ ΣΙΩΠΗ «αν σιωπηλά πονάς και υπομένεις/ λένε πως γι’ άλλες θάλασσες τραβάς/ σβήνεις και ξαφνικά σωπαίνεις/ μόνος σου κρυφά θυμάσαι να μιλάς/ και μόνο τότε ανασαίνεις».

Στο κλείσιμο, μάλιστα, του ποιήματος ΛΕΥΚΗ ΣΙΩΠΗ, «ρότα ν’ αλλάξει η ζωή/ στην ομορφιά να πάει/ χρώμα να βάψει η σιωπή/ να πάψει να πονάει», η ποιήτρια υψώνει ένα δριμύ κατηγορώ γύρω από την επικίνδυνη φύση της ουδετερότητας, όταν αυτή εκφράζεται ως σιωπηλή συναίνεση, συνηγορώντας στον πόνο του ευάλωτου, του εκτεθειμένου. Χρησιμοποιεί το λευκό ως έλλειψη χρώματος εκεί όπου το χρώμα επείγει, δίνοντας μία πολιτική και συναισθηματική διάσταση στην ανάγκη ανάληψης δράσης, υποστήριξης κι αλληλεγγύης σε όσους ανθρώπους πονούν. Οι θάλασσες, άλλωστε, για τις οποίες τραβούν οι πονεμένοι της ΛΕΥΚΗΣ ΣΙΩΠΗΣ, είναι μια ποιητική αλληγορία για τα απέραντα υδάτινα σεντόνια της θλίψης, εκεί που δεν γνωρίζει κανείς αν το νερό είναι αλμυρό από τα δάκρυα των ανθρώπων κι αν κάποτε γίνει γλυκό, για να τους δώσει μια παρηγοριά στη λύπη.

{jb_quote}Μια ποίηση αιχμηρή μέσα στην ευαισθησία της κι επαναστατική, ενώ διαβάζεται ψιθυριστά.{/jb_quote}

Η εγκλωβισμένη ματιά του αναγνώστη και της αναγνώστριας στον φόβο του ίδιου τους του πόνου, γρήγορα διαρρηγνύεται. Η ποιήτρια, ήδη από το ποίημα ΛΕΥΚΗ ΣΙΩΠΗ, απαλύνει τον φόβο με λουλούδια, εισάγει τα ρόδα «που θα ’χουν ρίζα την καρδιά», για να μην καρποφορούν ιδέες, συναισθήματα, αρώματα, που θα εκπέμπουν μια ομορφιά κόντρα στην άγρια όψη του πόνου. Αναζητά τα χρώματα απέναντι στο τρομακτικό, άηχο, το εκκωφαντικά λευκό. Προσπαθεί να χρωματίσει τις σιωπές, σαν να είναι λουλούδια, έτσι ώστε ακόμα και στην άηχη παρουσία τους να ομορφαίνουν τον κόσμο (της).

Η ποιήτρια δεν αφήνει τον φόβο να υψώσει κάγκελα. Παίζει κρυφτό σαν αθώο παιδί με το αναγνωστικό κοινό, δημιουργεί έναν γρίφο και περιμένει να την ανακαλύψουν, να δουν με μάτια γυμνά και τεντωμένα τις πληγές της. Κρύβεται απ’ όσα τη φοβίζουν προσωρινά, μέχρι να κάνει τις ασπίδες της όπλα, μέχρι να καταφέρει να κάνει τους ποιητικούς της μη-τόπους βιώσιμους στο εδώ και στο τώρα, ώστε να αφεθεί μέχρι να αναστηθεί. Δημιουργεί ένα συνεκτικό ποιητικό σύμπαν στη βάση όλων των αισθήσεων και των πηγαίων αισθημάτων, όπου μετέχει κανείς –αναπόφευκτα– στην ποίησή της ολοκληρωτικά.

Εν κατακλείδι, η δηλωτική απλότητα του «Συνέβη.» έρχεται σε άμεση αντίθεση με τον έντονο χαρακτήρα του: Μια ποίηση αιχμηρή μέσα στην ευαισθησία της κι επαναστατική, ενώ διαβάζεται ψιθυριστά. Τα ποιήματα της Καραμαλή βρίσκονται σε ένα καλλιτεχνικό τοπίο ανάμεσα στα γλυπτά του Χαλεπά και τους πίνακες του Παρθένη. Η ψυχρή χρωματική παλέτα στην οποία κινούνται οι εικόνες της ποιήτριας είναι στην κλίμακα του γκρι και του μπλε. Η ίδια, όμως, δεν αποφεύγει το κόκκινο. Ραίνει με λουλούδια τις πληγές και δίνει φως με αρώματα στις σκοτεινές ημέρες. Η ποίηση της Καραμαλή στη συλλογή Συνέβη. γίνεται μοχλός για να ειπωθεί το ανείπωτο, πως υπάρχει αγάπη πέρα από τον πόνο, πως υπάρχει έρωτας και μετά την πληγή. Και γι’ αυτό είναι μια ποίηση βαθιά ανθρώπινη, μια ποίηση ενάντια στον φόβο.

Συνέβη.
Ιωάννα Καραμαλή
Ενάντια
44 σελ.
ISBN 978-618-87376-7-9
Τιμή €10,00