Ελένη Λετώνη: συνέντευξη στην Κωνσταντίνα Δρακουλάκου

Η Ελένη Λετώνη γεννήθηκε το 1984, μεγάλωσε στη Βόρεια Εύβοια και ζει στην Αθήνα. Σπούδασε Οργάνωση και Διοίκηση Επιχειρήσεων στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών (πρώην ΑΣΟΕΕ) και είναι κάτοχος του μεταπτυχιακού «Culture, Policy & Management» του City University London. Έχει παρακολουθήσει e-learning προγράμματα Ιστορίας διαφόρων

πανεπιστημίων, όπως του Harvard, του University of Pennsylvania, του Wesleyan University και του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Αυτόν τον καιρό ολοκληρώνει το μεταπτυχιακό της στη Νεότερη και Σύγχρονη Ελληνική Ιστορία, στο Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο. Εργάζεται στον τομέα της ναυτιλίας εδώ και περισσότερο από μία δεκαετία. Tο 2023 άρχισε τη δική της σειρά podcast με τίτλο «Κάθε γωνιά μια ιστορία» στο pod.gr και το 2024 ξεκίνησε να αρθρογραφεί τακτικά στο protagon.gr. Το βιβλίο της Του Όθωνα τα χρόνια, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Παπαδόπουλος, μας έδωσε την αφορμή για την ακόλουθη συνέντευξη.

Από όλα τα γεγονότα που περιγράφετε στου Όθωνα τα χρόνια, ποιο θεωρείτε πιο καθοριστικό για τη μετέπειτα πορεία της χώρας;

Τα χρόνια του Όθωνα είναι χρόνια που το ελληνικό κράτος ουσιαστικά δημιουργείται από το μηδέν. Η περίοδος διακυβέρνησης του Καποδίστρια διακόπηκε πρόωρα και βίαια, όπως ξέρουμε, δίχως ο Κυβερνήτης να καταφέρει να φέρει εις πέρας το έργο του. Έτσι, τον Ιανουάριο του 1833 που έρχεται ο 17χρονος Όθωνας, η Αντιβασιλεία, που ασκεί τη βασιλική εξουσία αντί του βασιλιά για 2,5 περίπου χρόνια μέχρι εκείνος να ενηλικιωθεί, καλείται να «χτίσει» ένα κράτος από το μηδέν. Παρά τα λάθη, τις παραλείψεις και, κυρίως, την αδυναμία των μελών της Αντιβασιλείας (ιδίως του Άρμανσμπεργκ) να κατανοήσουν τη δυσκολία να εφαρμοστεί ένας τρόπος διακυβέρνησης δυτικού τύπου σε ανθρώπους που μέχρι πρότινος βρίσκονταν υπό οθωμανική κυριαρχία, το έργο της Αντιβασιλείας ήταν πολύ σημαντικό σε αρκετούς τομείς, όπως η Δημόσια Διοίκηση, η Δικαιοσύνη, η Εκπαίδευση και τα Εκκλησιαστικά. Εξυπακούεται, βέβαια, ότι η Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843, που οδήγησε στην ψήφιση του πρώτου Συντάγματος της χώρας τον Μάρτιο του 1844, αποτελεί ιστορική στιγμή για την εξέλιξη της Ιστορίας του ελληνικού κράτους.

Στην εισαγωγή, μιλάτε για έναν σπουδαίο καθηγητή που σας ενέπνευσε. Τι ήταν αυτό που σας έκανε να δείτε την Ιστορία αλλιώς μέσα από τη διδασκαλία του;

Ένας καλός καθηγητής σε διδάσκει. Ένας σπουδαίος καθηγητής σε κάνει να αγαπάς το αντικείμενο που διδάσκει. Εγώ είμαι από τους τυχερούς ανθρώπους που ένας τέτοιος καθηγητής βρέθηκε στον δρόμο μου. Ο τρόπος με τον οποίο έκανε το μάθημα ήταν τόσο ενδιαφέρων –έως και καθηλωτικός, θα έλεγα– ώστε με έκανε να αγαπήσω την Ιστορία, παρότι δίδασκε μία ιστορική περίοδο που μέχρι και σήμερα είναι η λιγότερο «αγαπημένη» μου: η Βυζαντινή. Οπότε δεν ήταν κατ’ ανάγκην αυτό που δίδασκε, αλλά ο τρόπος που δίδασκε εκείνο που με έκανε να αγαπήσω την Ιστορία και τη μελέτη της.

{jb_quote}Η Ιστορία μάς «μιλά», κι ας μην το καταλαβαίνουμε.{/jb_quote}

Και τι ήταν αυτό που σας έκανε να στραφείτε ειδικά στην εποχή του Όθωνα;

Το βιβλίο Του Όθωνα τα χρόνια είναι το πρώτο μίας σειράς με τίτλο «Μίλα μου για Ιστορία». Ξεκινώ από τον Όθωνα, λοιπόν, για να πιάσω το νήμα της Ιστορίας του ελληνικού κράτους από την αρχή. Άλλωστε, πιστεύω ότι ένας από τους βασικούς λόγους που μας δυσκολεύει η μελέτη της Ιστορίας είναι το γεγονός ότι όταν τη διδασκόμαστε στο σχολείο παραλείπονται ολόκληρες περίοδοι, με αποτέλεσμα να μη βγάζει πολλές φορές νόημα πώς πήγαμε από το σημείο Α στο σημείο Β. Κάποια γεγονότα μπορεί να φαίνονται –και κάποια είναι– μικρότερης σημασίας από άλλα, το να τα γνωρίζουμε όμως μας βοηθά να βάζουμε τα κομμάτια του παζλ σε σειρά και να κατανοούμε την πλοκή και την εξέλιξη.

Η βασίλισσα Αμαλία παρουσιάζεται και ως fashion influencer της εποχής! Πόσο σημαντικό είναι να δείχνουμε τις πιο ανθρώπινες και καθημερινές πλευρές των ιστορικών προσώπων;

Δεν είναι μόνο σημαντικό, αλλά και απαραίτητο. Θεωρώ ότι μόνο με αυτόν τον τρόπο θα μπορέσουμε να κατανοήσουμε την ίδια την Ιστορία. Τα πρόσωπα που συμμετείχαν στα ιστορικά γεγονότα και τα διαμόρφωσαν, σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό, ήταν άνθρωποι σαν εμάς: με πάθη, αδυναμίες, χαρίσματα, φόβους, ανησυχίες. Αν δεν προσπαθήσουμε να δούμε αυτούς τους ανθρώπους όπως πραγματικά ήταν, δεν θα μπορέσουμε να κατανοήσουμε ούτε τις αποφάσεις που πήραν, ούτε τη στάση που κράτησαν απέναντι σε διάφορα γεγονότα. Κι έτσι, δύσκολα θα βγάζουν νόημα όσα συνέβησαν και, ακόμα χειρότερα, δεν θα μπορέσουμε να διδαχτούμε από αυτά.

Πιστεύετε ότι ο Όθωνας και η Αμαλία ήταν παρεξηγημένα πρόσωπα ή δίκαια έχουν δεχτεί την κριτική της Ιστορίας;

Η κριτική της Ιστορίας είναι αναπόφευκτη. Η δίκαιη κριτική είναι άλλο ζήτημα. Ο Όθωνας είχε αγνές προθέσεις, αγάπησε πραγματικά την Ελλάδα και τους Έλληνες –κι ας μην μπόρεσε να μας καταλάβει– και «αγκάλιασε» τη Μεγάλη Ιδέα. Αυτά όμως δεν αναιρούν το γεγονός ότι κυβερνούσε αυταρχικά, αδυνατούσε να αντιληφθεί τα σημεία των καιρών και γενικότερα στερείτο ηγετικών χαρακτηριστικών. Με την Αμαλία μοιράζονταν την ίδια αγάπη για την Ελλάδα και την προσήλωση στη Μεγάλη Ιδέα. Η Αμαλία όμως ήταν όλα όσα δεν ήταν ο Όθωνας: δυναμική, χαρισματική, αποφασιστική – σε βαθμό επιπολαιότητας πολλές φορές. Σε ένα παράλληλο σύμπαν, όπου η Αμαλία θα ήταν άντρας και ο Όθωνας γυναίκα, η Ιστορία πιθανότατα θα είχε εντελώς διαφορετική εξέλιξη.

Αναφερθήκατε στη Μεγάλη Ιδέα. Πιστεύετε ότι αυτό το όραμα εξακολουθεί να επηρεάζει, με διαφορετικές μορφές, την ελληνική σκέψη;

Θεωρώ πως η Μεγάλη Ιδέα, που αποτέλεσε τον βασικό άξονα της εξωτερικής πολιτικής του ελληνικού κράτους για σχεδόν 80 χρόνια κι έγινε στάχτη στη φωτιά της Σμύρνης στα τέλη του καλοκαιριού του 1922, έχει περάσει πλέον στην Ιστορία όχι μόνο τυπικά αλλά και ουσιαστικά – στο συλλογικό μας εθνικό υποσυνείδητο. Τη θρηνήσαμε, τη θρηνούμε ακόμα, μας πήρε πολλά χρόνια να αντέξουμε να τη «θάψουμε», αλλά επικράτησε στο τέλος ο ρεαλισμός.

Στα σχολικά χρόνια πολλοί βρίσκουν την Ιστορία βαρετή. Εσείς πώς προσπαθήσατε μέσα από το βιβλίο να κάνετε την αφήγηση πιο ενδιαφέρουσα;

Αυτό είναι η παγίδα! Η Ιστορία όντως παρουσιάζεται βαρετή στα σχολικά χρόνια, ενώ στην πραγματικότητα είναι συναρπαστική. Αρκεί κανείς να προσπαθήσει να τη δει σαν να παρακολουθεί μια κινηματογραφική ταινία ή μια τηλεοπτική σειρά. Τότε θα διαπιστώσει ότι τέτοιους συναρπαστικούς χαρακτήρες και τόσο ευφάνταστη πλοκή δύσκολα τη γεννά το μυαλό ακόμα και του πιο ευρηματικού συγγραφέα.

Πώς βλέπετε τη σχέση των σημερινών Ελλήνων με την Ιστορία μας; Έχουμε απομακρυνθεί ή εξακολουθούμε να κουβαλάμε τις ίδιες ανησυχίες και πάθη;

Οι ανησυχίες και τα πάθη διαφοροποιούνται ανάλογα με τις εκάστοτε συνθήκες. Άλλες οι προτεραιότητες και οι ανησυχίες σε καιρό πολέμου και άλλες σε καιρό ειρήνης, παραδείγματος χάριν. Άλλες όταν τίθεται ζήτημα οικονομικής επιβίωσης και άλλες όταν έχει επιτευχθεί ένα ικανοποιητικό επίπεδο συνθηκών ζωής. Παρ’ όλα αυτά, υπάρχουν και νοοτροπίες που παραμένουν σχεδόν αναλλοίωτες μέσα στον χρόνο.

Στην εισαγωγή σας λέτε ότι η Ιστορία δεν είναι «ξερά ονόματα και ημερομηνίες». Πώς βρήκατε τον τρόπο να τη ζωντανέψετε, ώστε να μιλήσει στον σημερινό αναγνώστη;

Μα η Ιστορία μάς «μιλά», κι ας μην το καταλαβαίνουμε. Όλα αυτά τα πρόσωπα και τα ιστορικά γεγονότα που μοιάζουν τόσο μακρινά και αποκομμένα από τη δική μας ζωή, στην πραγματικότητα έχουν διαμορφώσει σε πολύ μεγάλο βαθμό τον τρόπο που ζούμε και σκεφτόμαστε εμείς σήμερα. Άλλωστε, είναι το αποτύπωμα όλων αυτών των προσώπων και των γεγονότων αυτό από το οποίο δεν μπορούμε να ξεφύγουμε. Και όσο πιο πολύ μελετάμε την Ιστορία, τόσο πιο ξεκάθαρο μας γίνεται αυτό. Συνάμα, μελετώντας την Ιστορία αρχίζει να εκλείπει αυτή η αίσθηση «ορφάνιας» που έχουμε όταν δεν γνωρίζουμε από πού προερχόμαστε.

Σημειώνετε ότι η Ιστορία μοιάζει με «ταινία δράσης ή τραγωδία». Αν έπρεπε να διαλέξετε ένα κινηματογραφικό είδος που ταιριάζει καλύτερα στην εποχή του Όθωνα, ποιο θα ήταν αυτό;

Νομίζω ότι θα πλησίαζε περισσότερο στη μαύρη κωμωδία. Γεγονότα που μερικές φορές άγγιζαν τα όρια του τραγελαφικού, αλλά συχνά κατέληγαν σε παρ’ ολίγον τραγωδίες και σε χαμένες ελπίδες.

Του Όθωνα τα χρόνια
Μίλα μου για Ιστορία
Ελένη Λετώνη
Εκδόσεις Παπαδόπουλος
200 σελ.
ISBN 978-618-232-167-6
Τιμή €14,99