Ελένη Λαδιά: «Ιδιότροπα διηγήματα»

Τι άλλο θα μπορούσε να καταθέσει στη λογοτεχνική παραγωγή του τόπου μας μια συγγραφέας όπως είναι η Ελένη Λαδιά, που διαθέτει στη φαρέτρα της μια μακρά πορεία στον χώρο της πεζογραφίας, του δοκιμίου, της αρχαιογνωσίας, της ποίησης και της μετάφρασης (κυρίως ορφικών και ομηρικών ύμνων); Τίποτα περισσότερο ή λιγότερο από μια πολυεπίπεδη σύνθεση, η οποία, αν και συγκαταλέγεται στις συλλογές διηγημάτων, είναι γραμμένη με έναν ιδιαίτερο τρόπο που ακουμπά σε όλα τα προαναφερθέντα είδη, συλλέγοντας από το καθένα την ιδιαίτερη λογοτεχνική του γύρη και καταθέτοντας τους ξεχωριστούς

χυμούς του. Στο πλαίσιο αυτό, τούτη η ανάμειξη καθιστά τα διηγήματα αυτά «ιδιαίτερα», με αποτέλεσμα ο επιθετικός προσδιορισμός να είναι αυτός που βαραίνει περισσότερο στον τίτλο της: Ιδιότροπα διηγήματα. Γιατί τα διηγήματα αυτά είναι «ιδιότροπα» και με τις δύο σημασίες του όρου: αφενός γιατί είναι παράξενα, απαιτητικά, κάποτε ενοχλητικά με την αλήθεια που αποκαλύπτουν, αφετέρου γιατί είναι γραμμένα με τρόπο ξεχωριστό, με έναν «ίδιον τρόπον», αυτόν της Ελένης Λαδιά, που δεν υπακούει σε κανένα μοντέλο, σε καμία λογοτεχνική σύμβαση και σε καμία κανονικότητα: γι’ αυτό, άλλωστε, αποτελούν προϊόν καθαρής λογοτεχνίας. Η Ελένη Λαδιά, με λίγα λόγια, με τα Ιδιότροπα διηγήματά της επισφραγίζει στην πράξη ότι οι λογοτεχνικοί κανόνες είναι για να αίρονται, όπως άλλωστε συμβαίνει και με τους κανόνες στους οποίους αιθεροβατώντας πιστεύουμε ότι υπακούει η ζωή. Με αυτό το σκεπτικό η παράβαση αποτελεί τη βάση της γνήσιας λογοτεχνίας, αφού η τέχνη τούτη σκοπό έχει να αφουγκράζεται τον άνθρωπο.

Τούτο το απαράβατο «θεώρημα», εξάλλου, αποτελεί το βασικό θεματικό κέντρο και ενός «ιδιότροπου» διηγήματός της, που καταυγάζει πολλά στοιχεία της συγγραφικής «αναμεικτικής» ιδιορρυθμίας της συγγραφέα. Ο τίτλος του διηγήματος αυτού δεν είναι τυχαίος, μα συμβολικός, όπως το μεγαλύτερο μέρος της γραφής της: «Η γέφυρα». Το αφηγηματικό υποκείμενο πειραματιζόμενο σχετικά με τη συγγραφική διαδικασία και επιχειρώντας να αποκρυπτογραφήσει τον γρίφο της δημιουργίας ενός εξαίρετου διηγήματος, τοποθετεί αρχικά το περιεχόμενο του λογοτεχνικού κειμένου πάνω από τη γέφυρα και την πραγματική, σκοτεινή και τραυματισμένη ζωή των δημιουργών κάτω από αυτήν. Η στιγμή της δημιουργίας, όμως, είναι βασανιστική, καθώς όπως η ίδια γράφει «η τέχνη ανήκει στον ορατό κόσμο, ενώ η προεργασία της στα φαντάσματα» (σσ. 93-94) και γιατί συχνά οι ήρωες, αυτά τα απίστευτα εγωπαθή όντα, αρνούνται να κατανοήσουν τη διάθεση των δημιουργών τους. Ως εκ τούτου, η λύση είναι η ανάμειξη των συμβάντων πάνω και κάτω από τη γέφυρα. Άλλωστε, αυτή η ελευθερία ταιριάζει στο διήγημα, «στην τέχνη που ελίσσεται, υπονοεί, καλύπτει, ανακαλύπτει, γεφυρώνει και χωρίζει» (σελ. 99). Και αυτή η ανάμειξη αποδομεί κάθε προκατασκευασμένο μόρφωμα που αποβλέπει στο να γίνει ιστορία. Γιατί πολύ απλά «η Τέχνη δεν μπαίνει σε καλούπια» (σελ. 100) και το πλοίο της έμπνευσης πορεύεται ανάλαφρο, όταν έχει αποτινάξει τον ζυγό του προορισμού.

Η συλλογή Ιδιότροπα διηγήματα υπακούει στην παραπάνω βασική αρχή: κανένα καλούπι, κανένας δεσμευτικός προορισμός ούτε σε θεματικό ούτε σε μορφολογικό επίπεδο. Σε αυτό το πλαίσιο, τα διηγήματα της συλλογής περιδιαβαίνουν τον κόσμο των ανθρώπινων σχέσεων, των μυστικών διαδρομών που ο καθένας οφείλει στον εαυτό του σε μια προσπάθεια αυτεπίγνωσης κι αυτογνωσίας, σε μια προσπάθεια επανασυγκόλλησης των επιμέρους προσωπικοτήτων από τις οποίες συντίθεται, προτείνουν έναν άλλον τρόπο ανάδειξης των κοινωνικών προβλημάτων, αλλά και εντρύφησης σε θέματα που αφορούν την τέχνη, τη δημιουργία και τη δημιουργικότητα.

{jb_quote}Όταν η «ιδιοτροπία» γράφει διήγημα, η λογοτεχνία βρίσκει το αριστοτελικό της τέλος.{/jb_quote}

Όλο αυτό το περιεχόμενο «συσκευασμένο» στο πλαίσιο της μικρής φόρμας προϋποθέτει μια καλά εδραιωμένη γνωστική σκευή, η οποία καλύπτει ένα πλήθος γνωστικών αντικειμένων από τη μεριά της συγγραφέα, που εκτείνονται από τα βιβλικά κείμενα και την αρχαία ελληνική γραμματεία μέχρι τα σύγχρονα αναγνώσματα, και ικανοποιούν το μόνιμο αίτημα που διαπερνά –φανερά ή υποδόρια– τα διηγήματα: την αγωνία για να εκπληρωθεί το θαύμα της συγχρονικότητας. «Ο άνθρωπος είναι ένα ερώτημα που περιμένει απάντηση», μοιάζει να ψιθυρίζει η συγγραφέας πίσω από κάθε της αράδα, και αυτήν την απάντηση μπορεί να την ανιχνεύσει στη διαχρονία, για να την εφαρμόσει στη συγχρονία με σκοπό την ευδαιμονία. Η εκάστοτε περιδιάβαση από το «εγώ» στο «εσύ», συνοδευόμενη από μία χρονική μετακίνηση από το «τώρα» στο «τότε» και από μία τοπική μεταφορά από το «εδώ» στο «αλλού» ή από το επίγειο και φυσικό στο ουράνιο και μεταφυσικό χαράζει τα βασικά μονοπάτια που ακολουθεί η εκάστοτε αφηγηματική πλοκή. Με λίγα λόγια, κάθε ιστορία μέσα από τούτες τις μετακινήσεις και αξιοποιώντας άλλοτε γνωστά από τη Φιλοσοφία και από τα βιβλικά κι αρχαία κείμενα πρόσωπα κι άλλοτε ένα απρόσωπο –κι άρα καθολικό– υποκείμενο «δουλεύει» προς τα μέσα: επιχειρεί καταβύθιση στην ανθρώπινη υπόσταση, στα ψυχικά, πνευματικά και ηθικά γρατζουνίσματα που οφείλει να υποστεί κανείς, προκειμένου να ανακαλύψει την ουσία της ύπαρξης.

Απότοκο αυτής της κάθετης διαδικασίας ανάγνωσης –σε μια εποχή που επευφημεί τις οριζόντιες και, κυρίως, τις διαγώνιες αναγνώσεις– είναι η διαμόρφωση ενός ύφους πυκνού και σύνθετου, που συνάδει στον φιλοσοφικό και στοχαστικό λόγο. Στη βάση του ανιχνεύονται οι επιδράσεις του Βαλεντίνου και της Γνωστικής Φιλοσοφίας την οποία αυτός εκπροσωπεί, οι ιδέες της οποίας συνθέτουν τους κρουνούς των βασικών μηνυμάτων: ότι η σωτηρία του ανθρώπου έρχεται από την επιβεβαίωσή του ως αναζητητικού όντος, που δεν επαναπαύεται στην παθητική πίστη αλλά διερευνά την ορθότητα ή μη των δεδομένων· ότι η φύση του ανθρώπου είναι δισυπόστατη, υλική και πνευματική, και χρέος του έλλογου αυτού όντος είναι η επικυριαρχία του πνεύματος στην ακρασία της ύλης· ότι η απόλυτη ελευθερία επέρχεται μόνο μέσα από την αποδέσμευση του πνεύματος από αγκυλωτικές πεποιθήσεις· ότι ο Λόγος τόσο ως δυνατότητα ορθολογικής αντίληψης των πραγμάτων όσο και ως ικανότητα έκφρασης «είναι θαυματουργός όταν γεννιέται» και «βγάζει φτερά όταν ασκείται», γιατί «χωρίς λόγο δεν θα ήμασταν άνθρωποι, θα μέναμε ανήμποροι να θαυμάσουμε και να περιγράψουμε τα όντα» («Μυστική διαδρομή», σελ. 21).

Μέσω του Λόγου και, κυρίως, του ελληνικού Λόγου, η Ελένη Λαδιά στα Ιδιότροπα διηγήματα καταθέτει τη δική της πρόταση-πρόκληση σχετικά με τη λειτουργία της έμπνευσης («Η Καλεσμένη») και τον τρόπο και τον σκοπό της τέχνης («Η γέφυρα»)· με την ανάγκη ανάκλησης στο συνειδητό των αρχετυπικών μορφών που φωλιάζουν στο ασυνείδητό μας («Κουροτρόφος») και αναζήτησης δρόμων απελευθέρωσης του πνεύματος προς τα μονοπάτια της αλήθειας και της γνώσης («Μυστική διαδρομή»)· με την αναζήτηση και αποδοχή της ιδιαίτερης τρυφερότητας που εμφωλεύει στον Άλλον («Ο γυμνός Χριστός του τρυφερού ανθρώπου»)· με τον επαναπροσδιορισμό της σχέσης μεταξύ ονείρου, ύπνου και θανάτου, προκειμένου να καταστεί σαφές ότι «τα όνειρα του νεκρού είναι όμοια με τα όνειρα του ζωντανού, όπου ο νεκρός και ο ζωντανός είναι κατά συνθήκη ψεύδη» («Τα όνειρα του νεκρού»)· με τον τρόπο με τον οποίο η μνήμη μπορεί να αντικατοπτρίσει τον εσώτερο εαυτό μας («Φαραωνική τράπουλα»)· με θέματα ενσάρκωσης της ψυχής σε νέα υλική σκευή («Αυτοβιογραφικό μεταφυσικό επεισόδιο»)· με την τραγικότητα του ανθρώπου να αρέσκεται που αποτελεί έρμαιο του Έρωτα και του παράλογου, ένα αναπόσπαστο τμήμα της Fata Morgana, που μάχεται να πιάσει στεριά μέσα στη φουρτούνα του πάθους και των παθών («Ο ειμαρμένος έρως»)· με την αντίφαση που διακατέχει τον κατ’ επίφασιν «πολιτισμένο» κόσμο μας, από τη μια να εξερευνά το διάστημα κι από την άλλη να «στρέφει τα βόλια της στο παιδί, αφήνοντάς το νεκρό, ορφανό ή προσφυγάκι. Θαμμένο στη γη, με μάνα τη γη, ή περιπλανώμενο στη γη» («Το προσφυγάκι»).

Ο αλληγορικός, κρυπτικός, πυκνός αλλά και ποιητικός λόγος συνιστά το «πώς» της Λαδιά. Η δυνατότητα αξιοποίησης του στοχασμού και η προσφορά ερεθισμάτων που θα οδηγήσουν σε αυτόν, έτσι ώστε να συλλεχθούν τα διαχρονικά μηνύματα στη συγχρονία, φαίνεται ότι αποτελεί το «τι» της γραφής της. Μιας γραφής που απαιτεί πνευματικό μόχθο, αλλά επιβραβεύει με το μέγιστο δώρο του Λόγου, ως δυνατότητας σκέψης και αναζήτησης του πρώτου κινούντος, της αρχής όλων των κινήσεων, και του τελικού αιτίου, του σκοπού προς τον οποίο κατευθύνονται τα πάντα.

Ιδιότροπα διηγήματα
Ελένη Λαδιά
Αρμός
126 σελ.
ISBN 978-960-615-745-5
Τιμή €10,00