Έλενα Αρτζανίδου: «Η Γη έχει πυρετό»

Τα τελευταία χρόνια επανέρχεται διαρκώς στο λεξιλόγιό μας ο όρος «κλιματική αλλαγή», για να περιγράψει τα αιφνίδια και ακραία καιρικά φαινόμενα, που εκδηλώνονται πλέον συχνότερα και με μεγαλύτερη ένταση και διάρκεια (όπως οι ξηρασίες, οι καύσωνες, οι πλημμύρες, οι πυρκαγιές), προκαλούν τεράστιες καταστροφές και επηρεάζουν τους υδάτινους πόρους, τη γεωργία, τις υποδομές, την υγεία και την ασφάλεια, ενισχύουν τη μετακίνηση πληθυσμών και δοκιμάζουν τις αντοχές των κυβερνήσεων και των εθνικών οικονομιών.

Στη βραχείας φόρμας και «υβριδικής» μορφής ιστορία (μιας και η μυθοπλασία συνδυάζεται

εύστοχα με τη γνώση), η Έλενα Αρτζανίδου στο νέο της βιβλίο, Η Γη έχει πυρετό, θίγει αυτό το μείζον πρόβλημα της εποχής. Εξισορροπώντας ιδανικά τον μύθο με τις πληροφορίες, δημιουργεί ένα κείμενο που όχι μόνο καταφέρνει να εξοικειώσει τα παιδιά με δύσκολες περιβαλλοντικές έννοιες, αλλά προάγει τον προβληματισμό και την ευαισθητοποίησή τους. Χρησιμοποιώντας ως κύρια εργαλεία αφήγησης το αρχετυπικό σύμβολο της μητέρας και τα –εξίσου– συμβολικά ονόματα των πρωταγωνιστών, δημιουργεί μια πυκνή ιστορία εκθέτοντας στα παιδιά τις πολύπλευρες διαστάσεις του προβλήματος.

O Οδυσσέας βρίσκεται στη Γροιλανδία, σε ταξίδι μαζί με τους γονείς του. Εκεί θα έχει τη μοναδική ευκαιρία να δει την ομορφιά της φύσης σε όλο της το μεγαλείο. Οδηγός τους σε αυτό το ταξίδι ο Φελίπε και ο γιος του, Γιουν.

«Έλα βιάσου» με παρακίνησε ο μπαμπάς. «Σήμερα θα δεις από κοντά την παγωμένη λίμνη, και ο Φελίπε μού είπε πως θα δούμε και ένα μεγάλο κοπάδι ταράνδων που μεταναστεύει περνώντας από πάνω της καθώς φεύγουν για τη νοτιοανατολική περιοχή, αφού μόνο εκεί μπορούν να βρουν τις λειχήνες που τρώνε για να επιβιώσουν τον δύσκολο χειμώνα».

{jb_quote}Εξισορροπώντας ιδανικά τον μύθο με τις πληροφορίες, δημιουργεί ένα κείμενο που όχι μόνο καταφέρνει να εξοικειώσει τα παιδιά με δύσκολες περιβαλλοντικές έννοιες, αλλά προάγει τον προβληματισμό και την ευαισθητοποίησή τους.{/jb_quote}

Γιατί όμως, την ώρα που το κοπάδι πάει να περάσει μια παγωμένη λίμνη, ακούγεται ένα εκκωφαντικό κρααακ; Γιατί, ενώ βρίσκονται στην καρδιά του χειμώνα, οι πάγοι λιώνουν; Τι μπορεί να συμβαίνει; Η θερμοκρασία της Γης ανεβαίνει, τα παγόβουνα λιώνουν, τα ζώα κινδυνεύουν και μαζί με αυτά και ο άνθρωπος… Μήπως τελικά η Γη έχει πυρετό;

Από τον τίτλο, κιόλας, διαπιστώνεται το πώς η επιστημονική αλήθεια συμπλέκεται με την αλληγορική απόδοση της «νόσου» που ταλανίζει τον πλανήτη, καθώς η αύξηση της θερμοκρασίας εγκυμονεί τον κίνδυνο «η Γη να καταντήσει σαν την Αφροδίτη, πνιγμένη στα σύννεφα και με 400 βαθμούς Κελσίου», όπως υποστηρίζει και ο Στίβεν Χόκινγκ.

Η Αρτζανίδου επιλέγει την πρωτοπρόσωπη αφήγηση. Μέσα από το βλέμμα του Οδυσσέα, δημιουργεί εκείνες τις ρεαλιστές συνθήκες έτσι ώστε κάθε αναγνώστης αισθάνεται σαν να βρίσκεται εκεί και να βιώνει όσα και οι πρωταγωνιστές. Ταυτόχρονα, δίνεται η δυνατότητα σε μια πιο παραμυθιακή προσέγγιση, καθώς το φαινόμενο του θερμοκηπίου αποδίδεται σαν «ένας δράκος με τεράστιο στόμα και μεγάλα φτερά, που απειλεί τον πλανήτη». Ο Οδυσσέας θα γίνει μάρτυρας ενός παγόβουνου που σπάει, των τάρανδων που αφηνιάζουν και του κλεισίματος του δρόμου επιστροφής στο ασφαλές καταφύγιο. Με αυτόν τον ευσύνοπτο και παραστατικό τρόπο οι αναγνώστες μυούνται στις βραχυπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες επιπτώσεις του προβλήματος.

Ευρηματική, μάλιστα, είναι η αναλογία που χρησιμοποιείται για να εξοικειωθούν τα παιδιά με την επιστημονική διάσταση του φαινομένου και τη σχετική ορολογία. Αξιοποιώντας το αρχετυπικό πρότυπο της μητέρας, συσχετίζει τον πυρετό που ανεβάζει η μητέρα-Σοφία με την άνοδο της θερμοκρασίας της μητέρας-Γης. Κι αν η μητέρα του Οδυσσέα γίνεται καλά με το κατάλληλο φάρμακο και μια ζεστή σούπα, η ίαση της μητέρας όλων μας, της Γης, απαιτεί άμεσα τη συμμετοχή όλων στις θεραπευτικές δράσεις.

Εξίσου ευρηματική η ονοματοδοσία των πρωταγωνιστών. Η μαμά Σοφία, ο μπαμπάς Ιάσονας και ο Οδυσσέας… καθένας κουβαλά το σύμβολο που εμπεριέχει το όνομά του και ταυτόχρονα, ως σημαινόμενο, το τρίπτυχο της στάσης που απαιτείται για να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα. Στο όνομα της μητέρας, που σημαίνει γνώση, ευφυΐα και φρόνηση, το σημαινόμενο αφορά την ικανότητα να συνδυάζει κανείς τη γνώση με την εμπειρία και τη λογική εφαρμογή της. Ο Ιάσονας (που μητέρα του ήταν η Πολυμήδη, θεία του Οδυσσέα και ετυμολογικά προέρχεται από τον μέλλοντα χρόνο του ρήματος «ιάομαι, ιώμαι») κυριολεκτικά σημαίνει «αυτός που θα θεραπεύσει». Όχι τυχαία η Αρτζανίδου αναθέτει στον πατέρα να κάνει το, έμμεσο πλην σαφές, πολιτικό σχόλιο: «Ανάθεμα στους G20 που δεν ακούν τους επιστήμονες»… Ταυτόχρονα, μαζί με τη μητέρα θα προτείνει τρόπους αντιμετώπισης του προβλήματος.

Αλλά και ο Οδυσσέας, όπως και ο ομηρικός ήρωας, όχι μόνο κάνει ένα μακρινό ταξίδι στο οποίο «πολλῶν δ᾿ ἀνθρώπων ἴδεν ἄστεα καὶ νόον ἔγνω, πολλὰ δ᾿ ὅ γ᾿ ἐν πόντῳ πάθεν ἄλγεα», αλλά συνειδητοποιεί πως η πραγματική λύση στο πρόβλημα θα έρθει μέσα από την αναζήτηση συντρόφων, έτσι ώστε να δράσουν συλλογικά. Το μήνυμά του, μάλιστα, στο τέλος του βιβλίου, σαφές, ξεκάθαρο, ελπιδοφόρο, εγκιβωτίζει (και μέσα από τη μετατόπιση της αφήγησης από το πρώτο ενικό στο πρώτο πληθυντικό πρόσωπο) και τη στάση ζωής που η συγγραφέας αναδεικνύει: «Ακούς, δράκε; Είμαι ο Οδυσσέας και μαζί με πολλούς ακόμα θα σε νικήσουμε».

Η εικονογράφηση της Αγγελικής Ρελάκη, απλή, αφαιρετική και παραστατική δημιουργεί την κατάλληλη περιρρέουσα ατμόσφαιρα ανάγνωσης του κειμένου, νοηματοδοτώντας το και προκαλώντας –μέσω της οπτικής αφήγησης– το πλαίσιο μιας παράλληλης ανάγνωσης. Με το λευκό να κυριαρχεί χρωματικά ως φόντο, η αξιοποίηση των υπόλοιπων, θερμών ως επί το πλείστον, χρωμάτων δημιουργεί και αναδεικνύει τις αντιθέσεις.

Το βιβλίο περιλαμβάνει πληροφοριακό υλικό, δραστηριότητες, καθώς και επίλογο από την Ελένη Σβορώνου, υπεύθυνη περιβαλλοντικής εκπαίδευσης της WWF Ελλάς. Δίνεται έτσι η δυνατότητα να γνωρίσουν και να ευαισθητοποιηθούν οι αναγνώστες σχετικά με την κλιματική αλλαγή, ενώ ταυτόχρονα μπορεί να αξιοποιηθεί ως μέσον γνωριμίας των παιδιών με το νησί της Γροιλανδίας, το Βόρειο Σέλας, τη χλωρίδα, την πανίδα και τον πολιτισμό της περιοχής αυτής του πλανήτη.

Η Γη έχει πυρετό
Έλενα Αρτζανίδου
εικονογράφηση: Αγγελική Ρελάκη
Ψυχογιός
48 σελ.
ISBN 978-618-01-6128-1
Τιμή €9,90