Δημήτρης Δασκαλόπουλος (Εισαγωγή-Ανθολόγηση): «Μανόλης Αναγνωστάκης»

Το βιβλίο με 350 σελίδες υλικό, με Πρόλογο, με Εισαγωγή 100 σελίδων και άνω, άλλες τόσες σελίδες για τις ποιητικές συλλογές, αρκετές με πεζά και δοκίμια, μικροκείμενα και κριτικές, Χρονολόγιο, Εργογραφία, Βασική βιβλιογραφία, Εργοβιογραφικό σημείωμα του Δημήτρη Δασκαλόπουλου και Εικονογραφικό παράρτημα, είναι ό,τι καλύτερο έχει συντελεστεί μέχρι αυτή τη στιγμή για τον Μανόλη Αναγνωστάκη (1925-2005) και νομίζω και για τον μέλλοντα χρόνο. Φυσικά, ο Δασκαλόπουλος μας ενημερώνει πως ακολουθεί τη δομή που ισχύει για όλα τα βιβλία που εκδίδει το Ίδρυμα Τάκης Σινόπουλος. Για την έκδοση αυτή

συναίνεσε ο γιος του ποιητή, Ανέστης Αναγνωστάκης, και βοήθησαν πολλοί φίλοι, τους οποίους ο Δασκαλόπουλος ευχαριστεί. Η εγγύηση για ό,τι θα ακολουθήσει είναι ο έγκριτος, φανατικό παιδί για γράμματα, τάξη και οργάνωση, Δημήτρης Δασκαλόπουλος, ποιητής ο ίδιος και κριτικός και μελετητής και δοκιμιογράφος και πολλά άλλα τα οποία ο αναγνώστης αναγνωρίζει με την πρώτη ματιά.

Πρόκειται, λοιπόν, για μία πλήρη, συστηματική και εμπεριστατωμένη μελέτη πάνω στη ζωή και στο έργο του σπουδαίου και αντιπροσωπευτικού ποιητή της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς. Το βιβλίο αυτό γράφτηκε με την επέτειο των 100 χρόνων από τη γέννησή του. Αξίζει να αναφερθεί το πώς αισθάνεται ο μελετητής για τον ποιητή: «Είχα την τύχη να ανήκω σε μια πολυάριθμη ομάδα ανθρώπων που ευεργετήθηκαν πολλαπλώς από την παρουσία του Μανόλη Αναγνωστάκη, ανθρώπων τους οποίους, με τη γενναιοφροσύνη και την εγκαρδιότητα που τον διέκριναν, τίμησε ο ίδιος με ανυστερόβουλη φιλία…». Ο Δασκαλόπουλος λέει και άλλα και ευχαριστεί πολλούς που γνώρισε στο φιλόξενο σπίτι των Αναγνωστάκηδων… Τα χρόνια πέρασαν και: Έκτοτε γράφτηκαν πολλά ποιήματα…

Κι έτσι, μπαίνει στα βαθιά με τον τίτλο «Ο πιο ψηλός της παρέας». Για την εποχή όπου ο Αναγνωστάκης εμφανίζεται στα Γράμματα έχουν γραφτεί πολλά. Όμως, «βασική πηγή πληροφοριών είναι το ίδιο το έργο […] καθώς και η τόσο έντονη παρουσία του στον δημόσιο λόγο». Ο Δασκαλόπουλος θα αναφερθεί στις ιδεολογικές τάσεις της εποχής, τη λογοκρισία, τα θέματα, τα βιβλία που γράφτηκαν, τα περιοδικά, συγγραφείς, τίτλους και χρονολογίες. Πότε εντάχτηκε στη μεταξική ΕΟΝ, από ποιο βιβλίο ενημερώθηκε για τον κομμουνισμό, γνωριμία με τον Ξενόπουλο, ποιοι συγγραφείς «αριστερίζουν» και ποιοι ανήκουν ήδη στο ΚΚΕ, πότε και μέσα από ποιες δυσκολίες εκδίδεται το φοιτητικό περιοδικό Ξεκίνημα. Τι ρόλο παίζει η ΕΠΟΝ, ποιοι πανεπιστημιακοί δάσκαλοι που προσδίδουν κύρος στην έκδοση βρίσκονται πίσω από τους φοιτητές, με αρχισυντάκτη τον 19χρονο Αναγνωστάκη, ο οποίος γράφει ποιήματα, μεταφράζει, επιλέγει την ύλη, σχολιάζει την επικαιρότητα, κρίνει νέες εκδόσεις και είναι υπεύθυνος της στήλης της αλληλογραφίας.

Το Ξεκίνημα έκανε πολύ καλή αρχή στα χρόνια της Κατοχής (ενισχυτικό αυτό), φυτοζώησε μετά την απελευθέρωση (αποθαρρυντικό ετούτο), είναι άτακτη η έκδοση, απαλείφεται το όνομα του αρχισυντάκτη, αλλάζει ο υπότιτλος, επιβάλλεται «περίπου η σταλινική γραμμή» (αναμενόμενες οι αλλαγές, σαρωτικές και δυσάρεστες).

Ο Αναγνωστάκης φιλοδοξεί να γίνει εκφραστής της γενιάς του, βοηθός και συμπαραστάτης για παιδεία, ζωή, ανάπτυξη, λευτεριά και δημοκρατικά ιδεώδη. Ετοιμάζει για έκδοση την πρώτη συλλογή του –Εποχές– το 1945, ακολούθησαν οι Εποχές, 2, Εποχές, 3, Η Συνέχεια, Η Συνέχεια 2, η Συνέχεια 3… Τίτλοι και αριθμοί δηλώνουν τη συνέπεια του ποιητή στα θέματα ποιητικής ιδεολογίας και συμπεριφοράς. Όμως ο απειθάρχητος, ή αυτός που δεν συνεμορφώθη προς τας υποδείξεις (όπως λέει ο αγαπημένος μας συνθέτης Μίκης Θεοδωράκης), διαγράφεται από το Κόμμα το 1949 και καταδικάζεται σε θάνατο από το στρατοδικείο για «συνωμοτική δράση». Κρατείται στη φυλακή μέχρι το 1951.

{jb_quote}Είναι ό,τι καλύτερο έχει συντελεστεί μέχρι αυτή τη στιγμή για τον Μανόλη Αναγνωστάκη.{/jb_quote}

Το 1956 εκδίδει συγκεντρωτική έκδοση, Ποιήματα, όπου φαίνεται η πικρία του· έχουν διαψευστεί οι προσδοκίες του και έχει διαγραφεί από το Κόμμα. Ωστόσο, παρά τη διαγραφή του, παρέμεινε «συνειδητός ανένταχτος της Αριστεράς» («Παραμένω αριστερός εν συγχύσει», έλεγε ο Θόδωρος Αγγελόπουλος).

Η κριτική, φυσικά των ομοϊδεατών, είναι θετική. Ανάμεσά τους ο Ιωάννης Κακριδής και ο Παναγιώτης Μουλλάς. Γίνεται λόγος για «επιγραμματικότητα», για «αφαίρεση του περιττού», για «εμπράγματη απογύμνωση του ποιητικού λόγου». Ο Δασκαλόπουλος θα παραθέσει σειρά κριτικών σημειωμάτων αποδεικτικών αυτής της θέσης, που τον φέρνει κοντά στον Καβάφη και εκδηλώνεται περισσότερο στη συλλογή ΥΓ. Ο Αναγνωστάκης «αποτυπώνει την πνευματική και ηθική στάση του απέναντι στη ζωή και στην ποίηση» και επιβεβαιώνει και την ιδέα της σχέσης της ζωής με το έργο, πράγμα στο οποίο κατατείνει και ο Σεφέρης. Τέχνη και ζωή ενώνονται…

Αρκετός λόγος γίνεται για τον Μανούσο Φάση… Ο Δημήτρης Μαρωνίτης μπαίνει στον χορό των μελετητών του Αναγνωστάκη, με τις επιφυλλίδες του. Ο χαρακτηρισμός «πολιτικός» ποιητής παίρνει άλλη διάσταση, ο Γιώργος Μαρκόπουλος τον χαρακτηρίζει «τρυφερά ερωτικό», ο Βαγενάς επαναπροσδιορίζει τον όρο «πολιτικός» και αδικούμε, λέει, τον ποιητή, αν τον βλέπουμε μόνο ως πολιτικό. Ο ίδιος θέλει να θεωρείται πολιτικός και ερωτικός μαζί και οπωσδήποτε όχι ποιητής της ήττας.

Ο Δασκαλόπουλος θα μιλήσει για τις οφειλές του Αναγνωστάκη στον Σεφέρη, για τη σχέση και των δύο, αλλά διαφορετική, με την Καβάφη. Τελικά, όταν έρχεται η ώρα να γίνει και αυτός κριτής των νεότερων, δεν διστάζει να αποθαρρύνει με αυστηρότητα τους «νεοσσούς της λογοτεχνίας». Ο Αναγνωστάκης λέει αλήθειες έξω από δόντια (κάτι που δεν γίνεται σήμερα). Αρνείται τον Καραγάτση, μελετά τον Τσίρκα για να δει τη ματιά του στον Καβάφη, του οποίου τα 154 ποιήματα του κόρπους κατατάσσει σε πέντε κατηγορίες, αρχίζοντας από τα «εξαιρετικά» και καταλήγοντας στα «κακά| και στα «ακόμη χειρότερα»! Ωστόσο, στο επετειακό για τον Καβάφη 1963 (100 χρόνια από τη γέννησή του) παραδέχεται πως δεν είναι έτοιμος ακόμη να εκφέρει οριστική άποψη.

Εν ολίγοις, τα πάντα στρέφονται γύρω από την πολιτική θέση του κάθε δημιουργού ή κριτικού, με κριτήρια πολιτικά. Για όλες τις περιπτώσεις ο Δασκαλόπουλος θα παραθέσει τα τεκμήρια. Επίσης, ο Αναγνωστάκης θα σχολιάσει την πληθώρα ποιητικών συλλογών και μεταξύ άλλων θα συμβουλεύσει τους επίδοξους ποιητές να διαβάσουν περισσότερο κι έπειτα…

Μεγάλο ενδιαφέρον έχει και η προσωπική ανθολογία του με τίτλο Η Χαμηλή Φωνή, «τα λυρικά μιας περασμένης εποχής στους παλιούς ρυθμούς…», για την οποία αισθάνεται χαρά ο Γ.Π. Σαββίδης, επειδή βρήκε εκεί τους «τάχα ξεπερασμένους ποιητές» και εμπλούτισε την εικόνα που είχε για τον ποιητή. Σε μια άλλη ανθολογία, στην οποία απαγγέλλει και ο ίδιος, μοιάζει σαν να «θέλησε να ορίσει τη δική του λυρική συνέχεια με την ποίηση των άλλων» (σωστό και αυτό και κατανοητό. Θέλει και αυτός να ανήκει στους ανήκοντες).

Στη συνέχεια, τον Δασκαλόπουλο θα απασχολήσει το θέμα της Κριτικής, τα περιοδικά με το ίδιο θέμα, το ότι στο ομώνυμο περιοδικό του στέγασε και ποιητές διαφορετικού ιδεολογικού προσανατολισμού, φιλοξένησε ξένα δοκίμια, Ρολάν Μπαρτ και άλλων επιφανών Ευρωπαίων διανοουμένων. Υποδοχή από τη συντεχνία, στόχοι που επιτεύχθηκαν και άλλοι όχι σχολιάζονται από τον Αναγνωστάκη, ενώ ο Δασκαλόπουλος σχολιάζει την επίθεση κατά του Πάστερνακ, όταν πήρε το βραβείο Νόμπελ το 1958.

Ως αλληλογράφος έλαβε 360 επιστολές από 120 άτομα, άρα κάποια δράση και σ’ αυτόν τον τομέα θα είχε, αν και επισήμως δεν ασχολήθηκε. Ο Δασκαλόπουλος όμως θα εστιάσει σε σημαντικές στιγμές και επιστολές, δυστυχώς με πικρές κουβέντες για το σινάφι…

Ακολουθούν πληροφορίες για τον μεταφραστή και τον εικαστικό, πολλά που δεν χωρούν σε μια παρουσίαση και τα ποιήματα οπωσδήποτε, από τα οποία θα επιλέξω έναν επίλογο συναισθηματικό:

Και προχωρούσα μέσα στη νύχτα χωρίς
Να γνωρίζω κανένανε κι ούτε
Κανένας με γνώριζε

Μανόλης Αναγνωστάκης
Εισαγωγή-Ανθολόγηση: Δημήτρης Δασκαλόπουλος
Ίδρυμα Τάκης Σινόπουλος
358 σελ.
ISBN 978-618-5863-08-1
Τιμή €18,00