Δημήτρης Μπαλτάς: «Υπό καθεστώς ομηρίας»

Στην έκτη ποιητική συλλογή του, Υπό καθεστώς ομηρίας (Μετρονόμος, 2025), ο Δημήτρης Μπαλτάς οικοδομεί μία γραφή αναγνωρίσιμη και προσωπική, που αποτυπώνει τις λεπτές ρωγμές της ζωής και τις απρόοπτες εντάσεις της καθημερινότητας. Η συλλογή οργανώνεται γύρω από δύο καθαρά διακριτούς άξονες: τον ατομικό και τον κοινωνικό. Στον ατομικό άξονα συναντούμε ποιήματα ερωτικά και υπαρξιακά, τα οποία αποδίδουν με ρεαλισμό συναισθήματα όπως αγωνία, μοναξιά, επιθυμία, θλίψη. Στον κοινωνικό άξονα

ο ποιητής παρατηρεί και καταγράφει χαρακτηριστικά της σύγχρονης πραγματικότητας: υποκριτικές στάσεις, ψευδεπίγραφες ευαισθησίες, μικροαστικές φιλοδοξίες. Έτσι, η ποίησή του κινείται ανάμεσα στην εσωτερική ενδοσκόπηση και την πολιτική διαμαρτυρία, την υπαρξιακή αγωνία και τη λεπτή, ειρωνική νηφαλιότητα.

Οι δύο αυτοί άξονες δεν αποτελούν αυτόνομους θεματικούς χώρους· αντιθέτως, λειτουργούν ως συγκοινωνούντα δοχεία. Τα ερωτικά ποιήματα έχουν την ένταση του φόβου της κοινωνικής κριτικής, ενώ τα κοινωνικά φωτίζονται από μια υπόγεια ειρωνεία που πηγάζει από την εσωτερική μοναξιά του ποιητικού υποκειμένου. Εντοπίζουμε μια αδιάκοπη μετατόπιση ανάμεσα στο προσωπικό και το συλλογικό, σαν να αναγνωρίζει ο ποιητής ότι η καθημερινή ομηρία δεν είναι μόνο κοινωνική· είναι κυρίως εσωτερική, άρα βαθύτερη. Όλα τα ποιήματα σχεδόν τα διαπερνά ένα υπόγειο ρεύμα: η απόπειρα του ποιητή να βρει απάγκιο σε μια καθημερινότητα που τον πιέζει συνεχώς.

Το πρώτο και πιο εμφανές γνώρισμα της συλλογής είναι η σωματοποίηση της ψυχικής εμπειρίας, η γλωσσική μεταγραφή της αυτοσυνείδησης μέσα από τις σωματικές αντιδράσεις. Ο Μπαλτάς εμπιστεύεται το σώμα ως πεδίο καταγραφής του συναισθήματος, γι’ αυτό και τα συναισθήματα που εκφράζει δεν είναι αφηρημένα· έχουν υλικότητα. Στο ομώνυμο ποίημα «Υπό καθεστώς ομηρίας», οι ώρες «σέρνονται βαριές σαν πατήματα αρκούδας», ενώ ο χρόνος μετριέται με την κανονικότητα καρδιογραφήματος: «τικ τακ τικ τακ. 120». Το σώμα λειτουργεί ως μηχανισμός που ανακαλεί στη σκέψη μας τους ασθματικούς ρυθμούς της εποχής. Αντίστοιχα, στο ποίημα «Απάγκιο», η αγωνία κορυφώνεται μέσα από μια κλιμάκωση σωματικών αντιδράσεων: κόμπος στο στομάχι, αρτηρίες που αιματώνονται, χτύποι που διαχέονται στον χώρο, ναυτία, τρόμος. Δεν πρόκειται για απλή περιγραφή· είναι μια συνθήκη εγκλωβισμού του ποιητικού υποκειμένου σε έναν εσωτερικό μηχανισμό, σε ένα καθεστώς προσωπικής ομηρίας από το οποίο δεν μπορεί να διαφύγει. Η γλώσσα συχνά προσεγγίζει τα όρια του υπερρεαλισμού, όχι για να απομακρυνθεί από την πραγματικότητα, αλλά για να φανερώσει το αθέατο πρόσωπό της: το σώμα ως τοπίο αγωνίας.

{jb_quote}Η καθημερινή ομηρία δεν είναι μόνο κοινωνική· είναι κυρίως εσωτερική, άρα βαθύτερη.{/jb_quote}

Το ερωτικό στοιχείο διαπερνά μεγάλο μέρος της συλλογής. Ο Μπαλτάς αποτυπώνει την ευθραυστότητα της επιθυμίας και την αδυναμία της να παρατείνει τη διάρκειά της· ο έρωτας μοιάζει με μικρή φλόγα σε νυχτερινό τοπίο, έτοιμη σε κάθε φύσημα να σβήσει. Στο ποίημα «Αμυχή», ένα από τα καλύτερα της συλλογής, οι ποιητικές εικόνες είναι έντονες: το σώμα λάμπει, τα μάτια φωσφορίζουν, τα δάχτυλα «σεργιανίζουν», όμως η στιγμή δεν παγώνει στον χρόνο. Ο ποιητής ντύνεται βιαστικά, «αμίλητος, απαρηγόρητος», κι εκεί όπου πριν υπήρχε επιθυμία, απομένει μια μικρή αμυχή, μια ανεπαίσθητη πληγή από την οποία τρυπώνει η μοναξιά. Η συνύπαρξη έρωτα και μοναξιάς επαναλαμβάνεται σε όλη την ποιητική συλλογή: η απόλαυση είναι πρόσκαιρη, ενώ η μοναξιά ανθεκτική, σχεδόν μόνιμη.

Στα ερωτικά ποιήματα του Μπαλτά διακρίνεται μια ατμόσφαιρα καβαφικής ενοχής, μια σιωπηλή παραδοχή πως ο έρωτας έρχεται πάντοτε «μισός», ανολοκλήρωτος, πρόσκαιρος. Οι σκηνές του, φωτισμένες από νυχτερινό φως ή από το λαμπύρισμα της πόλης, κουβαλούν τη γλύκα μιας στιγμής που ξέρει από πριν τη φθαρτότητά της. Οι στίχοι του κρατούν τη ζεστασιά μιας σχεδόν μυστικής ανάμνησης («Ήταν ζεστό το βράδυ εκείνο του Σεπτέμβρη…»), όμως αυτή η τρυφερότητα διαποτίζεται από μια αίσθηση ανικανοποίητου, από εκείνη την υποψία ότι τα πιο πολύτιμα μένουν ανεκπλήρωτα. Ο Μπαλτάς καταγράφει μικρές λάμψεις ευτυχίας –«μια σταλαγματιά», ένα βλέμμα-άστρο, μια αναλαμπή σε έναν λόφο– αλλά ταυτόχρονα και τη λύπη που τις περιβάλλει. Συχνά ο έρωτας συνδέεται με την εθελούσια θυσία («εκεί ψηλά με θυσίασα στον έρωτά σου, ανυποψίαστος») ή με έναν χώρο-αποδέκτη («το παγκάκι που όλα τα δέχεται,/ όλα τα σβήνει»), σαν το ίδιο το περιβάλλον να διασώζει ό,τι οι άνθρωποι δεν μπόρεσαν να ολοκληρώσουν. Ο έρωτας στον Μπαλτά είναι μια γλυκιά πληγή, που ανοίγει πριν προλάβει να κλείσει.

Στο ποίημα «Αυτογνωσία», ο Μπαλτάς συμπυκνώνει με ιδιαίτερη καθαρότητα το μοτίβο που διατρέχει πολλά ερωτικά του ποιήματα: την εθελούσια έκθεση, την παράδοση του εαυτού παρ’ όλη τη βεβαιότητα της διάψευσης. Ο διάλογος ανάμεσα στο σώμα και την ψυχική διέγερση είναι συνεχής. Το ποιητικό υποκείμενο γνωρίζει πως θα πληρώσει «τον οβολό της προσδοκίας», γνωρίζει πως το άλλο πρόσωπο «θα αλλαξοπιστήσει», κι όμως προχωρά. Η εικόνα του ακροπατήματος στην κάμαρα («ποιον, άραγε, δεν θέλεις να ξυπνήσεις; τον εγωισμό ή τον φόβο;») προσδίδει στο ποίημα μια υπόγεια θεατρικότητα· μια τελετουργική σκηνή όπου ο έρωτας εκτυλίσσεται υπό το βάρος της αυτοσυνείδησης. Η σιωπηρή παραδοχή της επερχόμενης προδοσίας δεν λειτουργεί ως τραγωδία, αλλά ως πράξη γνώσης: η «ελλιποβαρής ευτυχία» είναι ο τρόπος με τον οποίο το υποκείμενο μαθαίνει τα όριά του. Η αυτογνωσία έγκειται ακριβώς σε αυτό: στην αποδοχή της αναπόφευκτης μετάνοιας, που συνοδεύει κάθε παράδοση του εαυτού.

Κεντρικά στη συλλογή είναι και τα ποιήματα για την απώλεια: της μάνας, της φίλης, του προσώπου που λείπει. Η θλίψη και ο θάνατος αντιμετωπίζονται με μια ήρεμη αποδοχή του θανάτου, χωρίς μελοδραματισμό. Στο ποίημα «Των προσφιλών», το ποιητικό υποκείμενο δεν τρομάζει με τους νεκρούς· αντίθετα, «κάθε φορά φεύγει ανάλαφρος από τα μνήματα». Η αναμέτρηση με την αναπόδραστη μοίρα τον φέρνει πιο κοντά στο κεντρικό νόημα της ζωής: να ζει γνωρίζοντας τη φθαρτότητα. Συχνά, μάλιστα, ο θάνατος λειτουργεί ως αντίβαρο στη διαβρωμένη καθημερινότητα· μια στιγμή καθαρότητας μέσα στη σύγχυση.

Στα κοινωνικοπολιτικά ποιήματα η ποιητική γραφή γίνεται κοφτερή, ειρωνική, συχνά σαρκαστική και η κριτική ματιά του Μπαλτά αποκτά σχεδόν θεατρική διάσταση: οι «ευαίσθητοι» μικροαστοί, οι κυρίες της φιλανθρωπίας, οι πρώην ιδεολόγοι που ενδίδουν στον βολικό τους συμβιβασμό, τα κουτσομπολιά της επαρχίας και τα στυφά βλέμματα των πόλεων συνθέτουν ένα σκηνικό παρακμής, όπου η ευγένεια λειτουργεί ως λεπτό επίχρισμα πάνω από μια βαθιά κοινωνική κόπωση. Ο ποιητής, χωρίς καμία ρητορική μεγαλοστομία, δείχνει πως η βία δεν είναι πάντα ωμή· είναι συχνά υπόγεια, καθημερινή, «ευπρεπής», αποκαλύπτοντας τη διάσταση ανάμεσα στη δημόσια εικόνα και την αληθινή στάση· το ποίημα λειτουργεί έτσι ως καθρέφτης της κοινωνικής υποκρισίας.

Στο «Έγκλημα», η ποίηση προτάσσεται ως πράξη αντίστασης σε μια ασφυκτική πραγματικότητα, ενώ αλλού ο ποιητής επιχειρεί να αποτυπώσει όχι μόνο τη βία, αλλά και την παρακμή του δημόσιου λόγου· την ευκολία των ιδεολογικών μετατοπίσεων, τη σύγχυση ανάμεσα στο φαίνεσθαι και στο είναι. Μεταξύ των κοινωνικών ποιημάτων ξεχωρίζει η φιγούρα του «ασυμπτωματικού» μεσήλικα, που εγκατέλειψε τις νεανικές του ιδέες και μετατράπηκε σιωπηλά σε βολεμένο μικροαστό· μια φιγούρα απολύτως αναγνωρίσιμη.

Η φόρμα των ποιημάτων –ολιγόστιχη, συχνά πεζόμορφη, με ελεύθερο στίχο που αναπνέει άνισα και κοφτά– ενισχύει τον δραματικό χαρακτήρα της συλλογής. Οι διασκελισμοί, οι παύσεις και η σχεδόν προφορική αμεσότητα του λόγου δημιουργούν μια αίσθηση εξομολόγησης: ο Μπαλτάς γνωρίζει πώς να χρησιμοποιεί τη μορφή για να αναδείξει άλλοτε την ψυχική ταραχή και άλλοτε τη σαρκαστική του διάθεση. Ο απλός, πεζολογικός λόγος επιτρέπει στον αναγνώστη να δει καθαρά τη σκηνή που εκτυλίσσεται. Ίσως κάποια ποιήματα θα μπορούσαν να έχουν μεγαλύτερη μεταφορική τόλμη, ωστόσο η απλότητα αυτή συχνά λειτουργεί υπέρ της ειλικρίνειας. Η γλώσσα, ευθύβολη και άμεση, χρησιμοποιεί την προφορικότητα ως συνειδητή επιλογή που αντανακλά τις εσωτερικές μεταπτώσεις· έτσι, η μορφή συνομιλεί ουσιαστικά με το περιεχόμενο.

Η συλλογή Υπό καθεστώς ομηρίας επιβεβαιώνει τη σταθερή δημιουργική πορεία του Δημήτρη Μπαλτά, ενός νέου σε ηλικία ποιητή με ήδη αξιόλογο έργο. Με ποιήματα που κινούνται ανάμεσα στο εσωτερικό άγχος και την κοινωνική καθημερινότητα, ανάμεσα στη μοναξιά και τη θλίψη, ο ποιητής αποτυπώνει με ευαισθησία τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος σήμερα: να αναζητάς μικρές εξόδους από την ομηρία των συνθηκών και να κρατάς ζωντανή την επιθυμία, ακόμη κι αν γνωρίζεις τον εφήμερο χαρακτήρα της. Πρόκειται για μια καλοδουλεμένη συλλογή, με έντονο κοινωνικό στίγμα και ρεαλιστική αποτύπωση των συναισθηματικών αδιεξόδων του σύγχρονου ανθρώπου. Μια ποίηση που, παρά τη μελαγχολική της ατμόσφαιρα, επιμένει να ανθίζει και μέσα στην πιο σιωπηλή μοναξιά.

Υπό καθεστώς ομηρίας
Δημήτρης Μπαλτάς
Μετρονόμος
48 σελ.
ISBN 978-618-5748-51-7
Τιμή €10,60