Caroline Wahl: «22 διαδρομές»

Η Γερμανίδα Καρολίνε Βαλ, γεννημένη λίγο πριν από το γύρισμα του αιώνα, το 1995, κάνει την πρώτη της εμφάνιση με τις 22 διαδρομές, που κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις Εκδόσεις Κλειδάριθμος σε μετάφραση της Μαριάννας Χάλαρη, και μας συστήνεται με μια φωνή που εισάγει νέους όρους, επαναπροσδιορίζοντας τον κοινωνικό ρεαλισμό. Το βιβλίο

θα μπορούσε να είναι ένα συμβατικό μυθιστόρημα ενηλικίωσης (bildungsroman), αλλά δεν είναι γιατί δεν θέλει να είναι. Όπως δεν είναι και autofiction, σύμφωνα με τις επανειλημμένες αρνήσεις της ίδιας της συγγραφέως. Πρόκειται για μια λοξή ματιά στη σύγχρονη γερμανική πραγματικότητα, όπως αυτή διαμορφώθηκε μετά την πτώση του τείχους. Είναι μια σπουδή πάνω στο διαγενεακό τραύμα και μια καταγραφή της γυναικείας ανθεκτικότητας απέναντι στη μοίρα. Η Βαλ κολυμπάει σε βαθιά και σκοτεινά νερά, κάθεται στον πάτο (όπως ακριβώς και η ηρωίδα της, που συνηθίζει να κάθεται στον πάτο της πισίνας) μιας κοινωνίας σε αποσύνθεση, και παρ’ όλα αυτά εξακολουθεί να διατηρεί και να μεταλαμπαδεύει την αισιοδοξία των νιάτων της σε αυτό το εξαιρετικό πρωτόλειο.

{jb_quote}Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο του βιβλίου είναι ο τρόπος με τον οποίο η μαθηματική δομή της σκέψης της Τίλντα μεταφέρεται στην αφηγηματική φωνή.{/jb_quote}

Στο επίκεντρο της αφήγησης βρίσκεται η Τίλντα, μια φοιτήτρια μαθηματικών, η οποία επωμίζεται ρόλους και ευθύνες που ξεπερνούν την ηλικία της. Η καθημερινότητά της είναι ένας διαρκής μαραθώνιος: σπουδάζει, εργάζεται ως ταμίας σε σούπερ μάρκετ για να εξασφαλίσει τα προς το ζην, διαβάζει μετά μανίας στη βιβλιοθήκη, προσπαθεί να ολοκληρώσει τη διπλωματική της, πηγαίνει στη δημοτική πισίνα όπου κολυμπάει σχεδόν ψυχαναγκαστικά 22 τουλάχιστον διαδρομές, και στο τέλος της ημέρας γυρίζει στο σπίτι για να γίνει η ασπίδα προστασίας της μικρότερης ετεροθαλούς αδελφής της, της Ίντα. Ο εχθρός είναι εντός των πυλών. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος κατοικοεδρεύει στον καναπέ τους σπιτιού τους. Είναι η μητέρα τους, η αλκοολική, καταθλιπτική μητέρα τους. Το τέρας. Και από το τέρας πρέπει να σωθούν και οι δυο τους.

Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο του βιβλίου είναι ο τρόπος με τον οποίο η μαθηματική δομή της σκέψης της Τίλντα μεταφέρεται στην αφηγηματική φωνή. Τα μαθηματικά είναι ο μόνος σίγουρος και ασφαλής τόπος, και η Καρολίνε Βαλ προσαρμόζει τη γραφή της σε αυτά. Την κάνει κοφτή, λιτή, σχεδόν τηλεγραφική, απαλλαγμένη από περιττούς συναισθηματισμούς και μελοδραματικές κορυφώσεις. Οι προτάσεις είναι μικρές, σαν σύντομοι λογικοί συλλογισμοί. Ακόμα και τα αριθμητικά επίθετα μέσα στο μυθιστόρημα γράφονται με αριθμούς. Αυτή η επιλογή αντικατοπτρίζει την πανοπλία της ηρωίδας. Η Τίλντα χρησιμοποιεί τους αριθμούς και τη λογική για να επιβάλει μια αίσθηση ελέγχου πάνω στο χάος που επικρατεί στο σπίτι της. Πάνω στα μαθηματικά και κυρίως στις 22 διαδρομές μέσα στο καθαρτήριο νερό μιας πισίνας, που όμως συμπλέει μαζί της και όλη η υπόλοιπη κοινωνία, η Τίλντα αδειάζει το μυαλό της, παίρνει αποφάσεις, ατσαλώνεται απέναντι σε μια εκδικητική μητέρα και σχεδιάζει το μέλλον, το δικό της και της αδελφής της.

Η ιστορία εκτυλίσσεται κατά τη διάρκεια ενός καυτού καλοκαιριού σε μια ανώνυμη, μονότονη γερμανική επαρχιακή πόλη. Η Βαλ δημιουργεί ένα κλειστοφοβικό περιβάλλον, όπου το φημισμένο γερμανικό κράτος δεσπόζει διά της απουσίας του. Το σπίτι της Τίλντα και της Ίντα, τοποθετημένο ειρωνικά στην οδό Ευτυχίας (μια ειρωνεία που θα μπορούσε και να λείπει), μετατρέπεται σε ένα τρελό τρενάκι του τρόμου, όπου τα δύο κορίτσια προσπαθούν να επιβιώσουν από μια μητέρα που τη μία μέρα στολίζει το τραπέζι του δείπνου με ραπανάκια σε σχήμα τριαντάφυλλου και την επόμενη χειροδικεί.

Η αντίθεση ανάμεσα στο εκτυφλωτικό καλοκαίρι, στην αποχαυνωτική ζέστη και την ψυχρή και σκοτεινή μητέρα είναι αυτό που επιτείνει την αίσθηση της παγίδας και του κινδύνου. Η Τίλντα βλέπει τους παλιούς της φίλους να έχουν ήδη δραπετεύσει για τις μεγάλες πόλεις, ενώ η ίδια παραμένει πίσω από ένα ταμείο σούπερ μάρκετ, ταγμένη στη σωτηρία της μικρής. Και τότε έρχεται η πρόταση για το διδακτορικό στο Βερολίνο. Αυτή η προοπτική αντιπροσωπεύει όλα όσα δεν τολμούσε καν να ονειρευτεί, αλλά ταυτόχρονα πυροδοτεί και ένα ηθικό δίλημμα: πώς μπορεί να εγκαταλείψει την Ίντα μόνη της με το τέρας στον καναπέ.

Τα δύο κορίτσια μοιράζονται ένα εφιαλτικό παρόν, το οποίο όμως διασκεδάζουν με ιστορίες που οι ίδιες δημιουργούν. Ιστορίες με πριγκίπισσες και δράκους και νεράιδες και ναυτικούς με μελαγχολικά μάτια. Ένας τέτοιος είναι και ο Βίκτορ, ένας νεαρός που κολυμπάει στα ίδια νερά της πισίνας και, παρά τα δικά του βαθιά τραύματα και το δικό του βαρύ πένθος, λειτουργεί ως καταλύτης. Ο Βίκτορ δεν είναι ο εύκολος «από μηχανής θεός» που έρχεται για να σώσει την Τίλντα, αλλά ένα ακόμα απότοκο των τεκτονικών αλλαγών στην ανθρωπογεωγραφία της Γερμανίας αλλά και της ίδιας της Ευρώπης. Ένας ακόμα ναυαγός του πολιτισμένου κόσμου.

Οι 22 διαδρομές ξεχωρίζουν επειδή μας δείχνουν τη Γερμανία μέσα από τα μάτια μιας εικοσάχρονης. Και βλέπουμε ό,τι βλέπει κι εκείνη, τις κοινωνικές ανισότητες και τη σκληρότητα της ταξικής προέλευσης. Η Καρολίνε Βαλ, όπως και η Έλενα Φεράντε (είναι φανερές οι εκλεκτικές συγγένειές της με την «Τετραλογία της Νάπολης», το αρνητικό πρότυπο της μητέρας, η κοινωνική θέση, η μόρφωση ως η μόνη οδός διαφυγής), δείχνει με ρεαλισμό την ντροπή της φτώχειας, την αγωνία για το φαγητό και την αντίθεση της Τίλντα με τους συμφοιτητές της, οι οποίοι δεν έχουν καμία τέτοια έγνοια.

Ωστόσο, το βιβλίο αποφεύγει τον μηδενισμό. Παντού υπάρχει μια διάχυτη αισιοδοξία. Ακόμα και στις πιο σκοτεινές στιγμές του, το βιβλίο αναπνέει. Του το επιτρέπει ένα υποδόριο, ανατρεπτικό μαύρο χιούμορ. Η ηρωίδα έχει μάθει να αναπνέει κάτω από το νερό. Και θέλει να εκπαιδεύσει και τη μικρή της αδελφή να κάνει το ίδιο. Πρέπει να της μάθει να υπερασπίζεται τα θέλω της, τη θέση της στον κόσμο, τον ίδιο τον πυρήνα της ύπαρξής της. Και θα το κάνει μέσα από βιβλία και ταινίες. Η συγγραφέας μάς κλείνει το μάτι. Η λογοτεχνία και γενικότερα η τέχνη (γιατί και τα ανώτερα μαθηματικά ένα καλλιτεχνικό σύμπαν είναι) θα είναι η σωτηρία μας.

Το βιβλίο δεν υποκύπτει (τουλάχιστον όχι παντελώς) σε μαγικές λύσεις. Η αλκοολική μάνα θα εξακολουθήσει να είναι αλκοολική και η Πρόνοια άφαντη. Οι 22 διαδρομές δεν είναι κλασική, «υψηλή» λογοτεχνία. Είναι ένα νεανικό, φρέσκο, απρόσμενα σκοτεινό –και όχι– ανάγνωσμα, επηρεασμένο από την ποπ κουλτούρα και το σενάριο. Απλό στην ιστορία του, αλλά όχι απλοϊκό στον πυρήνα του. Θα βουτήξεις, αλλά δεν θα πνιγείς, γιατί έχεις μάθει να κολυμπάς, μοιάζει να μας θυμίζει.

22 διαδρομές
Caroline Wahl
Μετάφραση: Μαριάννα Χάλαρη
Κλειδάριθμος
296 σελ.
ISBN 978-960-645-848-4
Τιμή €15,50