«Απλά μαθήματα Δημιουργικής Γραφής» του Ανδρέα Μήτσου

1. Το πρώτο βήμα για να ενταχθείς σε ομάδα «δημιουργικής γραφής» είναι να ερωτευτείς τον δάσκαλο. Το τελευταίο, να τον «ξε-ερωτευτείς». Σε κάθε περίπτωση, ο δάσκαλος αυτός θα πρέπει να είναι, οπωσδήποτε, συγγραφέας. Ένας συγγραφέας, τον οποίον εσύ θαυμάζεις, ειδάλλως το «παιχνίδι» είναι χαμένο εξαρχής. Το σεμινάριο θα σου βγει σε κακό.

Διδάσκεται η λογοτεχνία; «Όλα διδάσκονται, από την τσαγκαρική ως τον έρωτα», έτσι απάντησε ο Θανάσης Βαλτινός.

2. Οφείλεις, πάντως, να το έχεις καθαρό: Παρακολουθείς τα μαθήματα αποκλειστικά και μόνο για να ασκηθείς στην ουσιαστική ανάγνωση,

3. Χρήσιμο, όμως, είναι να ομολογήσεις στον εαυτό σου και να το παραδεχτείς, ότι εντάχθηκες στην ομάδα γιατί το είχες ήδη αποφασίσει να γίνεις συγγραφέας. Φιλοδοξία την οποία θα πρέπει, όσο διαρκούν τουλάχιστον τα «μαθήματα», να ξεχάσεις. Εάν τυχόν, βέβαια, και την εγκαταλείψεις οριστικά αυτήν την εμμονή, με τη λήξη του σεμιναρίου, καλό θα σου κάνει. Μια ευκολότερη ζωή θα έχεις.

4. Κατά τη διάρκεια των «μαθημάτων», ποτέ μην εμπλακείς σε κάποια σύγκρουση/διένεξη με τους συμμαθητές. Μην κρίνεις τους άλλους για τις απόψεις και την ποιότητα των κειμένων που καταθέτουν στην ομήγυρη. Οι καλλιτεχνικές συνειδήσεις δεν κρίνουν. Κατανοούν, καταλαβαίνουν. Ούτε υπάρχουν καλύτεροι και χειρότεροι συγγραφείς. Μόνο διαφορετικοί. Ο καθένας καλλιεργεί το δικό του χώμα.

Ο πραγματικός ανταγωνιστής και νόμιμος κριτής, ο εαυτός του καθενός, μ’ αυτόν αντιπαλεύει. Ό,τι προσδοκά, περιδεής πάντα ο συγγραφέας, την έμπνευση, την απροσδόκητη επιφοίτηση από έναν θεό που δεν πιστεύει πως υφίσταται.

5. Δεν φοβόμαστε να εκτεθούμε. Η έκθεση με το γραπτό μας απελευθερώνει τους φόβους μας. Μας προετοιμάζει επίσης για την αναπόφευκτη και μεγαλύτερη μελλοντική. Η δημόσια ταπείνωση ωριμάζει τον συγγραφέα, ο οποίος θα πρέπει, κάποια στιγμή, να το πάρει απόφαση. Όσο κρύφτηκε, κρύφτηκε. Υπάρχει «ο καιρός του σπείρειν και ο καιρός του θερίζειν»: τη συμπόνια. Αυτή η εξομολόγηση, η έκθεση, εάν είναι όντως αυθεντική, καλό είναι να γνωρίζουμε ότι ο αναγνώστης τη μεταφράζει και την εισπράττει ως δική του. Και τότε γίνεται σιωπηλός συνένοχος, σύμμαχος. Οπότε, δεν χρειάζεται να σε κατατρύχει μια τέτοια ενοχή για όσα παρασύρθηκες, ενέδωσες και αποκάλυψες.

{jb_quote}Συστατικό στοιχείο της όποιας σοβαρότητας είναι η αφέλεια.{/jb_quote}

6. Δεν επιδεικνύουμε την «ευαισθησία» μας, την ευαλωτότητά μας. Αυτή δεν αφορά τον αναγνώστη, δεν μας αγαπά πριν καν μας γνωρίσει. Η απροκάλυπτη και φανερή συγκίνηση είναι η «αχίλλειος πτέρνα» της γραφής. Τη γνήσια συγκίνηση τη διακρίνει και την αναγνωρίζει μόνον ο άλλος, αυτός της δίνει υπόσταση, όποιος βρίσκεται σε κοντινούς-συγγενικούς αισθητικούς κώδικες μαζί σου. Δεν έχει κοινή πρόσληψη η ευαισθησία. Ο συγγραφέας πασχίζει να την κρύψει, να καλύψει το πρόσωπό του. Ο αναγνώστης αποζητεί να το αποκαλύψει για να τον προσεγγίσει και να συνταυτιστεί.

7. Η περιγραφή, η οποία με ευκολία συχνά απαξιώνεται, είναι ο βασικός μοχλός της ανάπτυξης οποιασδήποτε ιστόρησης. Επιβραδύνει, ή και επιταχύνει άλλοτε, τη διαδικασία αποκάλυψης η λεπτομερής καταγραφή των συμβάντων. Οδηγεί επίσης παρελκυστικά σε απώτερους στόχους της πλοκής, καθώς παρεκκλίνει, επαναφέρει, αποπλανεί δόλια τον αναγνώστη και του ενεργοποιεί συναισθήματα που τον καθιστούν συμμέτοχο στην ιστόρηση. Γίνεται η σκυτάλη της αφηγούμενης ιστορίας, το δέλεαρ της συμμετοχής για τον αναγνώστη. Γι’ αυτό, είναι μια επικίνδυνη συγγραφική τακτική, ένα ύπουλο, φαινομενικά αθώο, τέχνασμα του συγγραφέα. Κάθε άλλο παρά ανώδυνο γι’ αυτόν.

Η περιγραφή συντελεί κυρίαρχα στον ρυθμό της αφήγησης και αυτή συστήνει, εν πολλοίς, το προσωπικό ύφος του συγγραφέα. Παρ’ όλα αυτά, οι ανυποψίαστοι θεωρούν την περιγραφή ως φλυαρία, ως άσκοπη επιβράδυνση της αφήγησης. Οι πραγματικοί, όμως, συγγραφείς την τρέμουν, καθώς πληρώνουν ακριβό τίμημα για την εκκαθάριση, το βασανιστικό «ξεσπύρισμα» των λέξεων, ώστε να αναδειχθεί η τελική διαύγεια και ισορροπία της ιστορίας τους. Η οικονομία, δηλαδή, του κειμένου δεν είναι συμβατικός αυτοσκοπός, η πυκνότητά του διαπιστώνεται ως συνολικό απόσταγμα, ως καταστάλαγμα της ιστορίας. Η προσδοκώμενη λιτότητα δεν επιτυγχάνεται με το στραγγάλισμα της αθωότητάς μας, την αυτολογοκρισία και την απουσία αυθορμησίας, αλλά με την αυστηρή επιλογή και διακριτική απάλειψη των περιττών. Δεν ξεχνάμε: συστατικό στοιχείο της όποιας σοβαρότητας είναι η αφέλεια.

8. Εάν θέλουμε να πείθει τους άλλους η ιστορία μας, αναγκαίο είναι να έχει πείσει προηγουμένως τον εαυτό μας για την αλήθεια της. Άρα πρέπει να είμαστε μαζί του, όσο γράφουμε, σε μια σχέση διαπάλης, αμφισβήτησης και αναίρεσής του. Αντίπαλός μας, η ευκολία και η βιασύνη. Εάν την καθυποτάξουμε και τη χειραγωγήσουμε, τότε φανερώνεται μεστή και έτοιμη η ιστορία μας. Εάν μας διαφύγει, αναδεικνύεται η συγγραφική ανωριμότητά μας. Ό,τι μας καθορίζει και μας οριοθετεί, βέβαια, ο διαθέσιμος χρόνος εντός μας για γραφή και ενδοσκόπηση.

9. Αλλά, όλα εξαρτώνται από τη λέξη. Αυτή θα αλιευτεί από το κρυφό ποταμάκι που ρέει μέσα μας, όταν αφουγκραστούμε το σιγανό κελάρυσμα της κατακαθισμένης λύπης, του πόνου, της οργής, του μύχιου φόβου μας. Αφού ξεπλυθεί πρώτα από την άμμο που την περιβάλλει και γίνει λάμπουσα αυτή η λέξη μας. Ένας καθαρός κόκκος χρυσού. Γιατί, χρυσοθήρες στα ερημικά τοπία της ύπαρξης οι συγγραφείς. Να τους λιώνει ο ήλιος, να τους στεγνώνει η δίψα, να περιτριγυρίζουν στις όχθες της ιστορίας τους σκορπιοί και φίδια. Κι αν είναι ίσως υπερβολική ετούτη η περιγραφή και βεβαρημένη – παραπονιάρικη, υπερβολική, βεβαρημένη και άδικη είναι η ίδια η ζωή μας. Μ’ άδεια χέρια απομένουμε κι ούτε σταγόνα νερό στη χούφτα μας να ξεδιψάσουμε, καθώς έχουμε αφήσει, δίχως καθόλου να το θέλουμε, να περάσει μέσα από τα δάκτυλά μας, «ένα πλατύ ποτάμι, χωρίς να πιούμε στάλα». Έτσι όπως το λέει ο Γιώργος Σεφέρης. «Τώρα βυθίζομαι στην πέτρα». Αυτή η διαπίστωση είναι που μας σκοτώνει. Οπότε, χρυσοθήρες των λέξεων, τι άλλο; Μ’ αυτές θα διαπραγματευτούμε μια νέα ζωή.

{jb_quote}Χρυσοθήρες στα ερημικά τοπία της ύπαρξης οι συγγραφείς.{/jb_quote}

10. Όσο για το περίφημο βίωμα, αυτό αναδεικνύεται, γεννιέται μόνο από τη διαδικασία της γραφής. Δεν υπάρχει, δεν αποτυπώνεται κανένα εξωτερικό συμβάν. Όσα παρόμοια, συχνά σπαρακτικά, καθομολογούνται, δεν αποτελούν παρά προφάσεις και υποκριτικές δικαιολογίες των συγγραφέων που φοβούνται την αδυναμία της ιστορίας τους. Η γραφή, αυτή δίνει σώμα και υπόσταση, αυτή συγκροτεί, αφ’ εαυτής, το βίωμα, τη βιωμένη πράξη μας, το βιωμένο γεγονός. Ούτε χρειάζονται αληθοφανείς εξωτερικές επικλήσεις – διαβεβαιώσεις για την αλήθεια και το πραγματικό της αφηγούμενης ιστόρησης. Πραγματικό βίωμα είναι η ιστορία που γεννήθηκε.

11. Όταν τελειώνει το σεμινάριο της Δημιουργικής Γραφής, πρέπει να έχεις ξεχάσει/απαλείψει όλα όσα έχεις ακούσει σ’ αυτό. Tabula rasa. Ως λευκό χαρτί θα φύγεις από το σεμινάριο. Αυτοδύναμος – αποκαθαρμένος. Και τούτο είναι μια σπουδαία απολαβή. Με το λευκό χαρτί αντιμάχεται η ύπαρξη, με το άγραφο πολεμάει. Ένα μολύβι στο χέρι, το ακόντιό του για τη μάχη, το μόνο όπλο του. Αυτό επισείει ο συγγραφέας στον αόρατο εχθρό. Για να τον φοβίσει. Σ’ έναν εχθρό που δεν μπορεί ν’ αντιμετωπίσει με άλλον τρόπο.

12. Πρέπει να το ’χεις πάρει απόφαση. Εκδιδόμαστε, όταν βγάζουμε ένα βιβλίο. Δίνουμε κορμάκι – προπαντός κορμάκι. Αυτά περί ψυχής, είναι μεγαλόστομες ηθικολογίες. Ένα κορμάκι, καθώς σε μια βιτρίνα του Άμστερνταμ παλιά, επιδεικνύουμε με το βιβλίο μας. Την ομορφιά μας. Μια πουτανιά η γραφή. Δεν σηκώνει υποκριτικές σεμνότητες, ούτε ηθική. Ποιος θα μας «διαλέξει», ποιος θα μας «πάρει», εξαρτάται πάντα από το γούστο του. Έτσι κι αλλιώς, όλα είναι θέμα γούστου. Στη γραφή και στη ζωή.

13. Και κάτι ακόμα, το τελευταίο. Η μόνη συνειδητή ζωή, για πολλές τουλάχιστον αλαφροΐσκιωτες υπάρξεις, είναι η λογοτεχνία. Είτε τη γράφεις, είτε τη διαβάζεις. Έτσι σφυρηλατούμε τον χρόνο μας, έτσι του δίνουμε σχήμα. Όπως παλιά ο γύφτος, ο σιδεράς, μαλάκωνε το σίδερο και του έδινε μορφή στο αμόνι του.

Κάθε λογοτεχνική καταβύθιση και αλίευση εντός μας μπορεί –εάν είμαστε τυχεροί– να ανεβάσει στον αφρό της συνείδησης τους φθεγγόμενους ιχθύς του Αρκαδικού Λάδωνα και να αξιωθούμε να εκστομίσουμε τότε μια λέξη. Αυτήν έχουμε να προσφέρουμε, για να μπορέσουμε να συμπορευτούμε, να βρεθούμε κι εμείς με τους άλλους, να μας αποδεχτούν στην παρέα τους. Ίδια όπως το λέει ο Ανδρέας Εμπειρίκος: «Πάρε τη λέξη μου, δώσε μου το χέρι σου».

Ένα σιγανό ποταμάκι κυλάει μέσα μας, απροσδόκητα ακούμε την υπόγεια ροή του και, ανίδεοι, το ανασκάπτουμε. Τότε αναβλύζει. Εάν μας καθαρίζει, μας αθωώνει και μας ανοίγει την πόρτα της πραγματικής ζωής, για να καταφέρουμε κι εμείς δειλά να μπούμε στο «παιχνίδι», ή αν θα αγριέψει και θα γίνει ορμητικός χείμαρρος που θα μας παρασύρει σαν φύλλο πάνω του προς τον καταρράκτη, κατευθείαν στον γκρεμό, δύσκολο να το διαπιστώσουμε όσο κυλάμε ακόμα μαζί του.

Νομίζω, όμως, πως ο συγγραφέας δεν μπορεί να κάνει αλλιώς. Με τη λογοτεχνία έμαθε να πορεύεται, να συμπλέει, μ’ αυτή να ρισκάρει. Μαζί της παρασυρόμαστε, επιπλέουμε ή πνιγόμαστε. Μ’ αυτόν τον έρωτα καταβυθιζόμαστε και βγάζουμε το κεφάλι στον αφρό. Με τον έρωτά της. Αφού για μας, «η αληθινή ζωή, η μόνη ζωή που έχει πραγματικά βιωθεί, είναι η λογοτεχνία», όπως διαβεβαιώνει ο Μαρσέλ Προυστ, στο βιβλίο του Ο ξανακερδισμένος χρόνος.

YΓ. Ο Ανδρέας Μήτσου έχει διδάξει για πολλά χρόνια Δημιουργική Γραφή στο ΕΚΕΒΙ, στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, στο Τμήμα Επικοινωνίας και Ενημέρωσης του ΕΚΠΑ, στον Ιανό, στα FNAC σε Μαρούσι και Μοναστηράκι, καθώς επίσης και σε σεμινάρια, ως Σύμβουλος Φιλολόγων Αθήνας.