Αντώνης Μακρυδημήτρης: «Ο αποχαιρετισμός»

«Η πρώτη αλήθεια είναι ο θάνατος,
απομένει να μάθουμε ποια είναι η τελευταία»
(Οδυσσέας Ελύτης)

Ο Αντώνης Μακρυδημήτρης στο βιβλίο του Ο αποχαιρετισμός και άλλα διηγήματα –στο σύνολό τους είναι έντεκα– μας δίνει τους τρόπους με τους οποίους εκπίπτει ο έρωτας. Ο «Αποχαιρετισμός»,το σημαίνον διήγημα, στο οποίο πέφτει το βάρος του τίτλου, αφήνεται για το τέλος και φέρει σε αγκύλη έναν δεύτερο τίτλο, «Der Tod», που σημαίνει «ο θάνατος». Ο χωρισμός λοιπόν από το αγαπημένο πρόσωπο ισοδυναμεί με θάνατο κυριολεκτικό και μεταφορικό. Θάνατο που δεν προέρχεται από τα πάθη του σώματος, την αρρώστια δηλαδή, αλλά από τα πάθη της ψυχής για τα οποία πληρώνει το σώμα.

Στο πρώτο, «Η ξεχασμένη» (σαν τη «Λυπημένη» του Γιώργου Σεφέρη και τη «Λησμονημένη» του Μίλτου Σαχτούρη), περιμένει τον «αρραβωνιαστικό» να γιορτάσουν μαζί τον Δεκαπενταύγουστο και κάνει ετοιμασίες για την υποδοχή. Όμως εκείνος τηλεφωνεί πως δεν θέλει να την ξαναδεί και θέλει να αλλάξει ζωή. Κι αυτή κρεμάστηκε επί ξύλου, στο ξύλινο δοκάρι του σπιτιού. Κι έτσι, ίσως, καταλαβαίνει κανείς γιατί η «σεμνή παρθένα Πουλχερία», ρωτά ο Ν. Εγγονόπουλος, «αφού σφουγγάρισε και και και… πέθανε». Τον αρραβωνιαστικό θάνατο περίμενε για να πεθάνει!

Στο δεύτερο, «Το ναυάγιο της Έλλης», ο αφηγητής, καθισμένος στο μπαλκονάκι του, μπροστά στη θάλασσα, σαν έτοιμος από καιρό θα αποχαιρετήσει την Αλεξάνδρεια που χάνει ή που φεύγει, ή τον θίασο που απομακρύνεται και χάνεται, με τον τρόπο του Κ.Π. Καβάφη ή σαν τα πλοία με τα βασιλικά ονόματα, η Κλεοπάτρα, η Σεμίραμις και η Θεοδώρα, του Αλέξανδρου Μπάρα, που χρόνια τώρα κάνουν το ίδιο βαρετό ταξίδι μουντζουρώνοντας τα νερά του Αιγαίου. Ένα επαναλαμβανόμενο βαρετό πηγαινέλα… Η Έλλη έφυγε τελικά από τη βαρετή συζυγική ζωή με το πλοίο που σε λίγο βούλιαξε κι εκείνος επιχείρησε να τη σώσει κολυμπώντας, αλλά δεν τα κατάφερε. Εξαντλημένος, ρίχτηκε σε μια σπηλιά και κοιμήθηκε για 100 χρόνια, σχεδόν τα διπλά του σοφού και ψεύτη Επιμενίδη. Αίνιγμα παραμένει για τους ερμηνευτές του μέλλοντος αν έτσι έγινε ή ονειρεύτηκε ότι αντέδρασε στη μοίρα του.

Στο διήγημα «Η τελευταία μέρα», ένας άλλος άντρας, κι αυτός βαρύς, σαν εξάρτημα άψυχο μιας μηχανής, ζει με τη γυναίκα πλάι του εν δράσει, αλλά σε απόσταση. Μέχρι που αποφασίζει να διεκδικήσει ό,τι του ανήκει κι αυτή είναι η τελευταία του φορά και ανεπιτυχής. Το διήγημα αυτό έχει έναν ευδιάκριτο αέρα σεφερικής απαισιοδοξίας, όπως και το σχεδόν ομώνυμο ποίημα του νομπελίστα ποιητή.

Η «Αναστασία», έπειτα από μία περιπετειώδη ερωτική ζωή, ενδιαφέρουσα στην αρχή, πάντα η αρχή είναι ενδιαφέρουσα, καταλήγει καταθλιπτική και πεθαίνει, σαν ζωντανή αντίφαση· μέρα του Πάσχα έπεσε μες στο πηγάδι για να συναντήσει το φως που της αχνογελούσε... ολίγο φως και μακρινό σε μέγα σκότος κι έρμο, λέει ο Σολωμός.

{jb_quote}Με μια γλώσσα που συχνά αποκαλύπτει την κλασική του παιδεία, τις αρχαίες πηγές, τους αρχαίους φιλοσόφους, παρατηρεί υπομονετικά.{/jb_quote}

Στο διήγημα «Le regard», η περίπτωση φτάνει στον Πλάτωνα. Εκείνος στην έδρα κι εκείνη φοιτήτρια να ρουφάει με τα μάτια της τα λόγια από τα χείλη του (γιατί θεός μού φαίνεται στ’ αλήθεια εμένα κείνος ο άντρας που κάθεται αντικρύ,λέει η Σαπφώ και η φοιτήτρια νιώθει παρομοίως). Εκείνος στην ηλικία του Πλάτωνα, όταν έγραφε τον Φαίδρο, κι εκείνη είκοσι χρονών. Εκείνος θα ήθελε να σταματήσει ο χρόνος, να σταθεί ο ήλιος, όπως στάθηκε στο θρησκευτικό κείμενο ή όπως τριπλασιάστηκε η νύχτα για να απολαύσει ο Δίας την Αλκμήνη, στο μυθολογικό. Όμως στις 17:00 (πέντε η ώρα που βραδιάζει, όπως λέει ο Λόρκα, ώρα θανάτου του Ιγνάθιο), έπρεπε το μάθημα να τελειώσει. Η κατάσταση οδηγεί σε έκσταση, οι σκέψεις έρχονται σαν μουσική δυνατή και οι υποθέσεις «τι θα γίνει τότε; Αν, λέω αν…». Χρόνια μετά βρήκε ένα σημείωμα που μεταξύ άλλων έγραφε: «Ώστε αυτό μας έμεινε λοιπόν; Μόνο ένα βλέμμα;».

«Ο έρωτας του Υπομένη», ενός κοινού θνητού με μια θεά, την ωραία Αταλάντη, δεν θα ευδοκιμήσει. Θανάσιμο αμάρτημα τέτοιες επιμειξίες. Το θύμα πάντως είναι πρόθυμο γιατί «Μόνο όποιος είναι έτοιμος να πεθάνει μπορεί να προσεγγίσει το απόλυτο αγαθό ενός έρωτα αθανάτου».

Η «Κυρία Μίδα», ως σύζυγος εκείνου που ό,τι έπιανε γινόταν χρυσός κι έτσι πέθανε από πείνα, θα στερηθεί αυτόν που είχε κάποτε απορρίψει, όταν θα έρθει η ώρα να τον επιθυμήσει (Μία σου και μία μου, λέει ο σοφός λαός).

«Φιλήμων και Βαυκίς», οι μόνοι τυχεροί γέροντες και φτωχοί πάντα, αλλά ευσεβείς και φιλόξενοι, ανταμείφθηκαν στα γεράματά τους και μετά θάνατον μεταμορφώθηκαν σε Δρυ και Φιλύρα. Αλλά αυτά συμβαίνουν μόνο στα παραμύθια.

«Το όνομά μου είναι Αχμάντ»… τι μπορείς να κάνεις, όταν «η άδική σου η τύχη πάντα/ ενθάρρυνση κι επιτυχία σε αρνείται»; θα ρωτούσε ο Καβάφης και την απάντηση δίνει η ζωή του έγχρωμου Αχμάντ (Ο Νίκος Εγγονόπουλος είχε προβληματιστεί πώς οι άνθρωποι ανακαλύπτουν «διαφορές/ –γεμάτες μίσος –διαφορές–/ σε χρώμα δέρματος φυλή θρησκεία», στο ποίημα «Ξεχνιέται ο Αδόλφος Χίτλερ;») και ο Ελύτης, «ένα φίδι, κι ας μην έφταιξε – θα το εξοντώσεις / Τέτοια η δικαιοσύνη μας». Αλλά ο Αχμάντ ήταν ένας ήσυχος, ήρεμος, τρομαγμένος άνθρωπος…

Τέλος ο «Αποχαιρετισμός», όπου ο νεκρός, μέσα στο φέρετρο, περιμένει όλους να έρθουν, ακόμα και οι νεκροί γονείς του, για να πεθάνει.

Έτσι ο Χρόνος είναι ο μέγας εχθρός, ο Κρόνος που δεν τρώει τα παιδιά του, αλλά, στην παρούσα περίπτωση, κυρίως, τρώει τον έρωτα. Τη μια φορά η απόσταση, την άλλη η διαφορά της ηλικίας, μια τρίτη η ρουτίνα, μια τέταρτη, μια, μια, μια, όλες σέρνουν μια αφορμή στην επιφάνεια, η οποία έχει διακειμενικά πλούσιες ρίζες, βαθαίνει στην ακήρατη πληγή της ανθρώπινης ύπαρξης, της οποίας η φύση είναι «άπιστη».

Όλοι οι ήρωες που έδρασαν ή όχι, έχασαν την πρώτη νιότη, έχασαν τον έρωτα, έχασαν ό,τι ωραίο έχει να δώσει η ζωή, πέρα από τίτλους πολλούς κι ονόματα, όπως μας λέει, πάλι, ο Κ.Π. Καβάφης.

Ό,τι μένει είναι τα βιβλία για να μιλούν για τους χαμένους έρωτες και να μας παρηγορούν. Δεν υπάρχει άλλωστε κανένα έργο στην παγκόσμια λογοτεχνία, από τον Όμηρο μέχρι τις μέρες μας και στο μέλλον, πιστεύω, που να μην έχει αυτόν στο κέντρο του… όμως:

«Έτσι, ακόμα κι αν όλα πάνε καλά, Or, even if the lovers are a good match, μια καταστροφή, μια αρρώστια, ένας θάνατος και όλα χαλάνε. Σαν αστραπή περνάει, φεύγει σαν σκιά και πάει ο έρωτας… πριν προλάβεις να πεις “κοίτα”, έφυγε…» (Shakespeare, A midnight summer dream, σκηνή 1, πράξη 1). Και ο Ελύτης ανάλογα: Ίδια πουλί πριν του προλάβεις τη λαλιά που πάει το πήρε ο ήλιος μέσ’ στα κόκκινα και βασιλεύει («Το Φωτόδεντρο»).

Και η ζωή περνάει σαν χωραφίσιος πόντικας λέει ο Έζρα Πάουντ, και οι μέρες σέρνονται λέει ο Σαίξπηρ στην 5η Πρ. 5η Σκηνή, του Μάκβεθ :

Η ζωή δεν είναι/ παρά ήσκιος διαβατάρικος, φτωχός/ θεατρίνος, που κορδώνεται κι αφρίζει/ στη σκηνή για τη λίγη του την ώρα,/ κ’ έπειτα κανείς δεν τον ακούει,/ είναι το παραμύθι που ένας βλάκας/ το λέει, γεμάτο λύσσα και φωνές,/ δίχως κανένα νόημα (μτφρ. Κ. Θεοτόκης).

Είναι ευάλωτος ο έρωτας, δεν αντέχει στη διάρκεια… μας μένουν μόνο οι «φίλοι» στα βιβλία, στις μουσικές, στις ζωγραφιές, στην οθόνη, στη σκηνή, για να μας θυμίζουν πόσο λίγο κρατάει το πιο πολύτιμο αγαθό.

Αφήνοντας την πλούσια βιβλιογραφία των αναφορών σε παρόμοια θέματα, που μας τα υπέδειξε διακριτικά κάτω από το «Der Tod» ο συγγραφέας ποιητής, ο Αντώνης Μακρυδημήτρης, ας πούμε ότι δεν είναι απλώς ένας poeta doctus, αλλά poeta doctissimus που μέσα από συνήθη περιστατικά, μας έδωσε (;) την απάντηση στο πώς πεθαίνει ένας άντρας (μια γυναίκα, ακόμα κι ένας Ελπήνωρ), κάτι για το οποίο αναρωτιόταν ο Σεφέρης. Και θα πρέπει εδώ να επισημάνουμε πως συχνά είδαμε τον Σεφέρη με τον Καβάφη να περιδιαβαίνουν στα διηγήματα. Όλοι οι άλλοι σε διακριτική απόσταση, αλλά σίγουρα παρόντες. Έκπληξη είναι εκείνος ο Μπόρχες που τυφλός περπατάει στην Αθήνα. Ήρθε, είπε, για να αποχαιρετήσει τους Έλληνες φίλους του… φυσικά όχι τους δυο που πίνουν καφέ στου Ζόναρς (για περισσότερες πληροφορίες στο Μπεθ του Δημήτρη Καλοκύρη), αλλά εκείνους που συνάντησε στα βιβλία, υποθέτω.

Ο Αντώνης Μακρυδημήτρης μάς έδωσε τη δυστυχία σε όλες τις εκδοχές της... και όλες οι εκδοχές έχουν ρίζες που απλώνονται βαθιά και πλατιά. Μια πολύ σύντομη έρευνα θα μας δείξει πως ο τίτλος «Αποχαιρετισμός» ως προς τον κρυμμένο δεύτερο τίτλο «Der Tod» προέρχεται από το ποίημα του Γερμανού ποιητή Ματθία Κλαύδιου «Der Tod und das Mädchen» / «Ο θάνατος και το κορίτσι». Το κείμενο γράφτηκε και δημοσιεύτηκε το 1774. Το θέμα όμως ήταν διαδεδομένο από τον 16ο αιώνα στην Ευρώπη. Ο Σούμπερτ το μελοποίησε στα 1817 και παίχτηκε ως κουαρτέτο στα 1824. «Ο θάνατος και το κορίτσι» είναι ένα «ρομαντικό» ποίημα τρόμου και αγάπης. Παρακολουθούμε τον διάλογο:

Το κορίτσι: Φύγε! Ω, φύγε!/ Φύγε, άγριε σκελετέ!/ Είμαι ακόμα νέα, φύγε αγάπη μου!/ Και μην με ενοχλείς.

Θάνατος: Δώσε μου το χέρι σου, όμορφη, τρυφερή εικόνα!/ Είμαι φίλος και δεν ήρθα για να τιμωρήσω./ Χάρηκα! Δεν είμαι άγριος,/ θα κοιμηθείς απαλά στην αγκαλιά μου!

Η εικόνα θυμίζει, εν μέρει, την ελληνική παραλογή «Του νεκρού αδελφού», ως προς τη μορφή των δύο προσώπων, ενώ ως προς το ήθος θυμίζει το σχόλιο που κάνει ο Ελύτης στον Πικάσο: «αρπάζεις τον Θάνατο .../ Και τον παλεύεις ωσάν ωραίο κι ευγενικό Μινώταυρο».

Ευγενικό καβαλάρη πολεμιστή τον βλέπει και ο Νίκος Γκάτσος στο ποίημα «Ο Ιππότης και ο Θάνατος»: «Μα συ θα μένεις ακίνητος/ Με του Ακρίτα τ’ άλογο και το κοντάρι του Άη-Γιωργιού θα ταξιδεύεις στα χρόνια». Ευγενικός και στην Έβδομη σφραγίδα, ταινία του Μπέργκμαν, παίζει για την ψυχή του ιππότη σε μια παρτίδα σκάκι. Πληθώρα εικόνων βεβαίως τον απεικονίζουν καβαλάρη με το δρεπάνι στο χέρι και στα δημοτικά τραγούδια ανέκφραστο και ψυχρό ψυχοπομπό.

Ο Αντώνης Μακρυδημήτρης, με μια γλώσσα που συχνά αποκαλύπτει την κλασική του παιδεία, τις αρχαίες πηγές, τους αρχαίους φιλοσόφους, τη στωική υπομονή, την αποδοχή, την κατανόηση των πάντων, με εικόνες και τα γνωστά σύνεργα της λογοτεχνίας, ήρεμος, sine ira ac studio, αφημένος στα εφ’ ημίν και στα καθ’ ημάς… παρατηρεί υπομονετικά.

Το εξώφυλλο, Το πορφυρό ύφασμα, 1993, φιλοτέχνησε η Σύνη Παπαγιάννη, υποδηλώνοντας με μια νεκρή φύση την πυρέσσουσα επιθυμία για ζωή.

Ο αποχαιρετισμός
και άλλα διηγήματα
Αντώνης Μακρυδημήτρης
Νίκας
78 σελ.
ISBN 978-960-296-577-1
Τιμή €11,00