Αντώνης Ε. Χαριστός: «Έμπορος κατά συνείδηση»

Το θεατρικό κείμενο του Αντώνη Χαριστού Έμπορος κατά συνείδηση, από τις Εκδόσεις Υψικάμινος, συμπυκνώνει στις σελίδες του έναν αδιάκοπο διάλογο ανάμεσα στην ατομική ηθική και την αδυσώπητη πραγματικότητα του κοινωνικού γίγνεσθαι. Το έργο αποτελείται από τρεις πράξεις, η κάθε πράξη από τρεις σκηνές και τα άτομα που εμφανίζονται στο έργο συνολικά είναι οκτώ. Επίσης, δε δηλώνει τον χρόνο της δράσης, αφήνοντας στον αναγνώστη, θεατή, την πρωτοβουλία να το τοποθετήσει όπου αυτός πιστεύει ότι υπάρχουν στοιχεία επαλήθευσης με την εμπειρία του. Την κατατοπιστική Εισαγωγή της έκδοσης υπογράφει ο Κωνσταντίνος Κυριακού.

Ο συγγραφέας δεν καταφεύγει σε εύκολους εντυπωσιασμούς ή διδακτισμούς· αντίθετα, μεταφέρει τις εσωτερικές αναταράξεις του εαυτού. Αντιλαμβάνεται την ύπαρξη ως αναπόσπαστο, μα ταυτόχρονα συγκρουσιακό κομμάτι του κοινωνικού συνόλου. Αναλύει εντός του το άρρυθμο μοτίβο μιας καθημερινότητας που κινείται στα όρια της συναλλαγής και μας το παρουσιάζει απογυμνωμένο, μέσα από τη δοκιμασία της συνείδησης.

{jb_quote}Συμπυκνώνει έναν αδιάκοπο διάλογο ανάμεσα στην ατομική ηθική και την αδυσώπητη πραγματικότητα του κοινωνικού γίγνεσθαι.{/jb_quote}

Αλί: Ήσουν κι εσύ εργάτης, αφεντικό;
Πολυχρόνης: Εμ, τι νόμιζες; Όχι βέβαια εργάτης όπως εσύ, αλλά τούτο εδώ το υπόγειο ο πατέρας μου το δούλευε χρόνια ολάκερα. Τότε, είχε μηχανές και υπαλλήλους. Τυπώναμε εφημερίδες. Με έβαλε και μένα στη δουλειά. Βέβαια όχι εργάτης σαν τους άλλους, αλλά στο λογιστήριο, μιας και έμαθα αριθμητική και έβγαλα το γυμνάσιο.
Αλί: Και τώρα έγινες αφεντικό;
Πολυχρόνης: Τον κακό σου τον καιρό που θα με πεις ότι έγινα αφεντικό. Εργάτης ήμουν και εργάτης παρέμεινα. Τις έφαγα με το κουτάλι τις πορείες, τις συγκεντρώσεις, τις ομιλίες, τα σύντροφε από δω, σύντροφε από κει.
Αλί: Αφεντικό, αφού είσαι εργάτης, γιατί εγώ τρέχω όλη μέρα και συ δίνεις διαταγές;
(σελίδες 31-32, πράξη 1η, σκηνή 1η)

Στα λεγόμενα των χαρακτήρων του Χαριστού εμφιλοχωρεί η πιστοποίηση του παρόντος ως ταυτότητας που δε χαρακτηρίζεται από βεβαιότητες. Η κοινωνική πραγματικότητα δεν παρουσιάζεται ως κάτι στατικό, αλλά ως μια ρευστή συνθήκη, όπου οι ρόλοι του «θύτη» και του «θύματος», του «εμπόρου» και του «εμπορεύματος» είναι ξεκάθαροι. Κάτι που κάποιες φορές προκύπτει μέσα από κωμικοτραγικούς διαλόγους. Χρησιμοποιεί έναν άμεσο λόγο, που αν και χαρακτηρίζεται από απλότητα και θεατρική αμεσότητα, δε στερείται υπαρξιακού βάθους. Προσανατολίζει τη ροή της συγγραφικής του σκέψης και των διαλόγων προς το καθημερινό, στον άστατο παρόντα χρόνο, αφήνοντας ανεξίτηλα τα σημάδια μίας συναισθηματικής αμφισημίας.

Ο συγγραφέας καταγράφει τους διαλόγους των ηρώων του με μια ρεαλιστική ένταση, που δίνει σιγουριά και βάρος στο κείμενο. Η προσωπική ευθύνη, η εργασία, η καθημερινή τριβή και ο κοινωνικός χώρος διεκδικούν στο θεατρικό του κείμενο ισόποση προσοχή. Ο Χαριστός αναδεικνύει το φως της ατομικής παρουσίας, δαμάζοντας το σκοτάδι των κοινωνικών καταναγκασμών μέσω μιας αμεσότητας, που δημιουργεί στον αναγνώστη μία εντυπωσιακή οικειότητα. Κάτι βέβαια που είναι και ζητούμενο ενός θεατρικού, δηλαδή η ταύτιση του αναγνώστη, θεατή, με το κείμενο.

Πολυχρόνης: Οπότε, οι πενήντα δραχμές για σένα είναι πολλές. Τι να τις κάνεις, εξάλλου; Δεν πίνεις, δεν καπνίζεις, όλα σ’ τα παρέχω δωρεάν και από πάνω παίρνεις και μισθό. Θα τα μειώσουμε στις δέκα δραχμές, ίσα ίσα να μη λες ότι σε εκμεταλλεύομαι κιόλας.
(Ο Αλί χαμηλώνει το κεφάλι.)
(σελίδα 42, πράξη 1η, σκηνή 2η)

Η εσωτερική, δραματική ένταση συνιστά βασική, ρυθμική αποτύπωση του κειμένου. Ο Χαριστός συγκρατεί την αυθεντικότητά του, αντιστέκεται στα έτοιμα σχήματα ως συνειδητή στάση συγγραφής. Οι ήρωες συμπορεύονται με τους «άλλους» σε έναν δρόμο γεμάτο αμφιβολίες, εναλλάσσοντας το «εγώ» με το «εμείς», αφού νιώθουν στα έγκατα της συνείδησής τους την κοινή ανθρώπινη μοίρα.

Πολυχρόνης: Σήμερα θα έρθουν δύο κύριοι ή δύο κυρίες ή ένας κύριος και μία κυρία (κουνάει τα δάκτυλα παράλληλα, σχηματίζοντας αριθμούς), δεν έχει σημασία –εδώ πρόσεξέ με καλά–, θα έρθουν και θα μας ενημερώσουν προκειμένου να φιλοξενήσουμε, δηλαδή εγώ, εγώ να φιλοξενήσω, έναν πρόσφυγα, μικρό παιδί μάλλον, ή μια οικογένεια. (Ξύνει το κεφάλι του.) Λοιπόν, άκου πώς θα πάει το πράμα. Όταν έρθουν, θα πας και θα τους δείξεις το σπίτι που τώρα μένω εγώ, κατάλαβες; Έχω αφήσει την πόρτα ανοιχτή. Εκεί τώρα δε μένει κανένας.
Αλί: Εσύ μένεις, αφεντικό.
Πολυχρόνης: Ναι, βρε στουρνάρι, αλλά τώρα θα τους πούμε ότι είναι άδειο το σπίτι, κι ότι εγώ μένω στο δώμα.
(σελίδα 79, πράξη 2η, σκηνή 1η)

Προτάσσει με αφοπλιστική νηφαλιότητα την άμεση εμπειρία, ως δομικό στοιχείο του ατόμου, σε ένα κείμενο έντονα ρεαλιστικό. Ο κεντρικός ήρωας καταδεικνύεται ως η φυσιολογική μορφή ενός «κανονικού» κόσμου, όπου η πονηριά, η νοσηρότητα, ο εγωκεντρισμός και η υπονόμευση του «άλλου» αποτελούν συνηθισμένες συμπεριφορές, διαχρονικά αλλά και παγκόσμια.

Αφήνει ως παρακαταθήκη, τελικά, μία βαθιά, ουσιαστική και συνειδητή συγγραφική κατάθεση. Ο Αντώνης Χαριστός, με λόγο ουσιαστικό, αποφεύγει την παγίδα του διδακτισμού. Αντιλαμβάνεται την ύπαρξη όχι ως απομονωμένη μονάδα, αλλά ως αναπόσπαστο και συγκρουσιακό κομμάτι του κοινωνικού γίγνεσθαι, διυλίζοντας το άναρχο μοτίβο μιας καθημερινότητας που κινείται αδιάκοπα στη σφαίρα της συναλλαγής. Ο συγγραφέας στο θεατρικό του έργο αναζητά την ειλικρινή συνάντηση των συνειδήσεων, αφήνοντας τελικά –στο κορυφαίο σημείο της υπαρξιακής αναμέτρησης του έργου– στον αναγνώστη, θεατή, μία έντονη επίγευση προβληματισμού, που ανασυγκροτεί την ιδιωτική άποψη περί κοινωνίας και ατόμου.

[Ο ποιητής, κριτικός Γιάννης Τόμπρος είναι Διευθυντής Αθηνών του Φιλολογικού Ομίλου Ελλάδος.]

Έμπορος κατά συνείδηση
Θεατρικό έργο σε τρεις πράξεις
Αντώνης Ε. Χαριστός
Εισαγωγή: Κωνσταντίνος Κυριακού
Εκδόσεις Υψικάμινος
136 σελ.
ISBN 978-618-87452-8-5
Τιμή €9,01