Julian Barnes: «Αναχωρήσεις»

Ο μεγάλος Τζούλιαν Μπαρνς μεγάλωσε πολύ ή τουλάχιστον έτσι αισθάνεται ο ίδιος. «Έχω περάσει τα εβδομήντα πέντε και, όπως οι περισσότεροι ηλικιωμένοι, κατά καιρούς βαριέμαι τον εαυτό μου – για την ακρίβεια, βαριέμαι την αενάως ανακυκλούμενη ανάμνηση σκέψεων, πράξεων και κυρίως απόψεων». Αυτό δηλώνει ήδη από τις πρώτες σελίδες του οριστικά τελευταίου, όπως διατείνεται, βιβλίου του, που έχει τίτλο Αναχωρήσεις και κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Μεταίχμιο

Οι Αναχωρήσεις είναι ένα βιβλίο που τα περιέχει όλα: δοκιμιακά μέρη, κομμάτια αυτομυθοπλασίας καθώς και καθαρή μυθοπλασία. Το πρώτο μέρος φέρει τον τίτλο «Εγώ ειμί» και θα μπορούσε να έχει γραφτεί από τον Όλιβερ Σακς. Πρόκειται για ένα λαμπερό κείμενο, μια μικρή πραγματεία πάνω στις μνημονικές διεργασίες και ιδίως στο είδος των αναμνήσεων που αναφέρονται στη βιβλιογραφία ως ακούσιες αυτοβιογραφικές αναμνήσεις (involuntary autobiographical memories, IAM), «[…] αστραπιαίες επιθέσεις από λησμονημένες αναμνήσεις, μια ιστορική χιονοστιβάδα να σαρώνει την αντίληψή σου για το παρόν […]». Ο Μπαρνς περιδιαβάζει τα μονοπάτια του εγκεφάλου εκκινώντας από τις θρυλικές μαντλέν του Προυστ και παραθέτοντας στη συνέχεια περιπτώσεις ανθρώπων που βίωσαν αυτή την οργιαστική ανάδυση αναμνήσεων με αφορμή ένα άσχετο γεγονός, π.χ. ένας ασθενής με αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο στην περιοχή του θαλάμου τρώει μηλόπιτα και αυτομάτως αναδύονται στη μνήμη του με χρονολογική σειρά όλες οι πίτες που έχει φάει στη ζωή του μαζί με τις συνοδές περιστάσεις. Ο Μπαρνς εξερευνά τη δυναμική των ΙΑΜ, τις οραματίζεται ως συγγραφικό εργαλείο, μια αστείρευτη πηγή γεγονότων έτοιμων για εξιστόρηση. Τι θα γινόταν, αν με το άνοιγμα μιας μικρής οπής στο κρανίο μπορούσαμε να επιτύχουμε μια καθολική απελευθέρωση των αναμνήσεών μας;

{jb_quote}Συμπυκνώνει με εξαιρετική μαεστρία και χωρίς καθόλου διδακτισμό τη σοφία, την ενσυναίσθηση και την ευφυΐα του Μπαρνς.{/jb_quote}

Το δεύτερο μέρος επιγράφεται «Η αρχή της ιστορίας» και εδώ ο Μπαρνς επιδίδεται στη μυθοπλασία, ξετυλίγοντας το νήμα μιας ιστορίας που αφορά σε φιλικό του ζευγάρι. Το πρώτο μισό της ιστορίας βασίζεται στη μνήμη και σε φωτογραφίες, ενώ το δεύτερο σε σημειώσεις. Μεταξύ των δύο κομματιών της ιστορίας μεσολαβεί ένα μεγάλο χρονικό κενό, περίπου σαράντα έτη, κατά το οποίο ο Μπαρνς δεν είχε επαφή με κανέναν από τους δύο. Έχει αλλάξει τα ονόματα των δύο κεντρικών προσώπων σε Στίβεν και Τζιν, γιατί είχε υποσχεθεί ότι δεν θα έγραφε ποτέ γι’ αυτούς. Όμως πώς να τηρήσει τέτοια υπόσχεση ένας συγγραφέας όταν η ιστορία, κρουστή και ανυπόμονη, του γαργαλάει τα δάκτυλα και τη γλώσσα; «[…] Αλλά οι άνθρωποι συχνά μου αφηγούνται τις ιστορίες τους, όχι επειδή είμαι συγγραφέας, αλλά παρά το γεγονός ότι είμαι συγγραφέας». Ο Μπαρνς κάνει μια αναδρομή στα φοιτητικά του χρόνια στην Οξφόρδη, όπου είχε γνωρίσει χωριστά τον Στίβεν και την Τζιν. Παραθέτει αρκετά αυτοβιογραφικά στοιχεία για τις τρικυμιώδεις αλλαγές στο δικό του αντικείμενο σπουδών, από τις Σύγχρονες Γλώσσες στη Φιλοσοφία και την Ψυχολογία, τις πρώτες του ερωτικές επαφές με συμφοιτήτριες, την ατμόσφαιρα στην εστία του πανεπιστημίου, για να καταλήξει στους δυο ήρωές του, τους οποίους σκιαγραφεί με χιουμοριστικές λεπτομέρειες. Όντας ο κοινός τους γνωστός, τους κάνει τις συστάσεις σε ένα καφενείο «περιγράφοντας τον έναν στον άλλο με κωμικούς χαρακτηρισμούς».Τους συναναστράφηκε επί δεκαοχτώ μήνες στην Οξφόρδη, όμως εκείνον τον καιρό δεν κρατούσε πολλές σημειώσεις ούτε για τη δική του ζωή ούτε για τη ζωή των άλλων. Όταν ο Στίβεν και η Τζιν έγιναν ζευγάρι, ο Μπαρνς προετοιμαζόταν να γίνει κουμπάρος στον γάμο τους, που τότε του φαινόταν η φυσική κατάληξη αυτής της σχέσης, όμως οι μεγάλες αντιθέσεις στην οπτική των πραγμάτων και στις συνήθειες τους οδήγησαν στον χωρισμό. Τράπηκαν σε άτακτη φυγή, μακριά και από τον Μπαρνς, ο οποίος έχασε τα ίχνη και των δύο.

Στο τρίτο μέρος, που επιγράφεται «Διαχειρίσιμο», ο Μπαρνς αναφέρεται στην αρρώστια του, μια αιματολογική κακοήθεια με εκδηλώσεις και από το δέρμα. Χωρίς λυρικές εξάρσεις, αντίθετα με έναν αξιοθαύμαστο αποστασιοποιημένο ορθολογισμό, περιγράφει την εμπειρία του με τις διαγνωστικές τεχνικές και τη χημειοθεραπεία. Αναφέρεται στον καρκίνο του σαν να είναι μέρος του σώματός του, όχι με φόβο ή απέχθεια, αλλά σαν να πρόκειται για ένα καινούργιο αναπόσπαστο απόκτημα με το οποίο θα μάθει να συνυπάρχει συμφιλιωμένος. Μεσολαβεί και η περίοδος της πανδημίας, οπότε βιώνει και την υγειονομική κρίση της χώρας του, ενώ το λοκντάουν αποτελεί αφορμή για να καταγράψει πιο συστηματικά τις σημειώσεις σχετικά με την κατάσταση της υγείας του, μαζί με βαθύτερους φιλοσοφικούς στοχασμούς. «Όταν άρχισα για πρώτη φορά να σκέφτομαι σοβαρά τον θάνατο, είχα σχηματίσει γι’ αυτόν μια εικόνα: όχι σαν κάτι που μας περιμένει, ένας τερματικός σταθμός στο τέλος του ταξιδιού, μια άφιξη μετά την οποία δεν θα υπάρξει άλλη αναχώρηση, αλλά σαν κάποιον που βρίσκεται πάντα εκεί σε μια σειρά από παράλληλες σιδηροτροχιές που κυλάνε δίπλα στη ζωή μου. Και σε οποιοδήποτε σημείο της διαδρομής, μια απρόβλεπτη αλλαγή πορείας μπορεί να τον κάνει να στρίψει και να διασταυρωθεί με τη δική μου για να με αφανίσει».

Το τέταρτο μέρος επιγράφεται «Το τέλος της ιστορίας» και αναφέρεται στην επανένωση του Στίβεν και της Τζιν σαράντα χρόνια μετά τον χωρισμό τους. Όλα αρχίζουν με μια επιστολή του Στίβεν, που γεννά στον Μπαρνς νοσταλγία για τον παλιό του φίλο. Ακολουθεί μια πρώτη συνάντηση, οι δύο άντρες είναι μόνοι τους στη ζωή, ο Μπαρνς χήρος χωρίς παιδιά και ο Στίβεν χωρισμένος με ένα μεγάλο παιδί που ζει μακριά. Μοιραία η κουβέντα έρχεται στην Τζιν και ο Στίβεν δηλώνει έτοιμος να την αναζητήσει και να επιδιώξει την επανένωσή τους. Ζητάει από τον Μπαρνς να μεσολαβήσει και, παρότι εκείνος δεν το θεωρεί καλή ιδέα, καταστρώνει ένα σχέδιο για να συναντηθούν ο Στίβεν και η Τζιν χωρίς να γίνει αντιληπτό από την Τζιν ότι ήταν προσχεδιασμένο. Η συνάντηση γίνεται με τρόπο σχεδόν κωμικό για τον αναγνώστη, που ξέρει το παρασκήνιο. Η Τζιν δεν είναι μόνη της, έχει έναν σκύλο, τον Τζίμι. Η επανασύνδεση του ζευγαριού γίνεται, σχεδιάζουν να παντρευτούν και ο Μπαρνς προορίζεται για κουμπάρος τους. Αυτή η δεύτερη φάση της σχέσης τους, στην ώριμη ηλικία, έχει αρκετά μελαγχολικά χαρακτηριστικά, όχι μόνο λόγω της σωματικής φθοράς, αλλά και της αίσθησης ότι έχει χαθεί ένα μεγάλο κομμάτι κοινής ζωής για τους δύο ήρωες. Ο Μπαρνς είναι πλέον φτασμένος συγγραφέας και καταγράφει συστηματικά τα γεγονότα της ζωής του ζευγαριού, όπως θα κρατούσε σημειώσεις για ένα βιβλίο. Ο ίδιος παραδέχεται ότι αντιμετώπιζε τους φίλους τους σαν μυθιστορηματικούς ήρωες, προσπαθώντας να τους κατευθύνει προς το τέλος που επιθυμούσε. «[…] Είχα μπερδέψει τη ζωή με τη λογοτεχνία».

Το τελευταίο μέρος του βιβλίου έχει τίτλο «Πηγαίνοντας στο πουθενά» και είναι ο συγκινητικός απολογισμός και αποχαιρετισμός του Μπαρνς προς τους αναγνώστες του. Περιέχει γεγονότα από την επικαιρότητα, λογοτεχνικές αναφορές και σπαράγματα μυθοπλασίας, όλα συναρτημένα με την έννοια της αναχώρησης, κυριολεκτικά και μεταφορικά. Σύντροφός του σε αυτά τα αποχαιρετιστήρια γραπτά είναι ο υπερήλικας Τζίμι, ο σκύλος της Τζιν.

Οι Αναχωρήσεις φέρουν τη σφραγίδα του τελευταίου βιβλίου, που σηματοδοτεί την αποχώρηση του Μπαρνς από την ενεργό συγγραφική δραστηριότητα. Αγγίζει όλες τις πτυχές της ζωής όχι μόνο του συγγραφέα, αλλά του σύγχρονου ανθρώπου εν γένει. Ο έρωτας, η τέχνη, η λογοτεχνία, η μνήμη, η αρρώστια, η μοναξιά, η σωματική φθορά, είναι τα θέματα που θίγονται στις σελίδες του βιβλίου. Ο αφοσιωμένος αναγνώστης ίσως μελαγχολήσει. Από την άλλη, αυτό το υβριδικό έργο συμπυκνώνει με εξαιρετική μαεστρία και χωρίς καθόλου διδακτισμό τη σοφία, την ενσυναίσθηση και την ευφυΐα του Μπαρνς και αποτελεί τον καλύτερο επίλογο μιας σπουδαίας λογοτεχνικής πορείας.

Αναχωρήσεις
Julian Barnes
μετάφραση: Κατερίνα Σχινά
Μεταίχμιο
240 σελ.
ISBN 978-618-03-4792-0
Τιμή €16,60