Isol: «Το κέντημα»

H –βραβευμένη με το Astrid Lindgren Memorial Award το 2013– Isol (Marisol Misenta) θεωρείται από τις πιο καινοτόμες φωνές στην παγκόσμια παιδική λογοτεχνία, κι όχι τυχαία. Στα βιβλία της υιοθετεί μια ιδιαίτερη ματιά, αφηγούμενη την ιστορία μέσα από δύο οπτικές ταυτόχρονα. Το χιούμορ και οι ανατροπές κυριαρχούν. Ξεκινά από καθημερινές καταστάσεις και οδηγεί τους αναγνώστες σε σουρεαλιστικά ή φιλοσοφικά συμπεράσματα, μέσα από το παράδοξο ή και το «σκοτεινό» που, συχνά, συνυπάρχει στην ιστορία. Και, φυσικά, ιδιαίτερος είναι και ο τρόπος

Στο Κέντημα, το δεύτερο βιβλίο της που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Πατάκη, σε μετάφραση της Κατερίνας Κρις, η Isol σε βάζει ταυτόχρονα σε δύο κόσμους που είναι φτιαγμένοι από κλωστές και κεντήματα! Όμως, κανένας από αυτούς δεν είναι ο πραγματικός… Είναι δύο κόσμοι που θα τους δεις με τη φαντασία σου… απ’ την καλή κι απ' την ανάποδη!

Πηγή έμπνευσης, όπως δηλώνει, στάθηκαν τα κεντήματα σε ένα παραδοσιακό παλαιστινιακό σάλι (το tatreez), που της δώρισαν σε ένα ταξίδι της. Το τατρίζ (κέντημα, στα αραβικά) αναφέρεται στο παραδοσιακό στιλ κεντήματος που εφαρμόζεται στην Παλαιστίνη και στις κοινότητες της παλαιστινιακής διασποράς. Περιλαμβάνει ποικιλία συμβόλων, όπως πουλιά, δέντρα και λουλούδια, ενώ κάθε χωριό στην Παλαιστίνη είχε ξεχωριστά μοτίβα τατρίζ, με μοναδικά σχέδια που έλεγαν ιστορίες για τους ντόπιους, θρύλους, ζώα, φυτά και πεποιθήσεις.

Η Λέιλα, η μικρή πρωταγωνίστρια, χάνει συνέχεια τα πράγματά της, αλλά ορκίζεται πως δεν είναι από δικό της λάθος! Πιστεύει πως όλα εξαφανίζονται στην Ανάποδη Πλευρά, ένα μέρος για το οποίο της διηγήθηκε η γιαγιά της, το άκουσε στο σχολείο ή το είδε στα όνειρά της. Και καθώς προσπαθεί να ξεδιαλύνει το μυστήριο των χαμένων πραγμάτων, ανακαλύπτει την πιο μπερδεμένη, γεμάτη κόμπους πλευρά της ζωής.

Στο βιβλίο, το κέντημα λειτουργεί ως ένας ισχυρός μεταφορικός μηχανισμός που συμβολίζει την πολυπλοκότητα της πραγματικότητας και της ανθρώπινης εμπειρίας. Με ευφάνταστο τρόπο, καθώς απευθύνεται σε μικρής ηλικίας αναγνώστες, μιλά για τη δυαδικότητα του κόσμου· η «καλή» πλευρά του κεντήματος συμβολίζει την τάξη, το νόημα, τη λογική και την εικόνα που επιλέγουμε να δείχνουμε προς τα έξω, ενώ η «ανάποδη» το άγνωστο, το χάος, τα όνειρα, τις κρυφές επιθυμίες και όλα όσα θεωρούμε «μπερδεμένα» ή ατελή. Με απλό τρόπο, το βιβλίο αγγίζει φιλοσοφικές έννοιες όπως το «φαίνεσθαι» (η εξωτερική πλευρά) και το «είναι» (η εσωτερική πλευρά). Η πιο ευρηματική τεχνική της είναι η παρουσίαση του πίσω μέρους του κεντήματος. Ενώ η «καλή» πλευρά δείχνει σπίτια, ποτάμια και λουλούδι, η «ανάποδη» πλευρά αποκαλύπτει τους κόμπους και τις μπερδεμένες κλωστές. Με αυτόν τον τρόπο, οπτικοποιεί τον εσωτερικό κόσμο της ηρωίδας και τις «ατέλειες» της ζωής, που μένουν συνήθως κρυφές. Σε αυτόν τον κόσμο των κόμπων, των ξεφτισμένων και μπερδεμένων νημάτων τοποθετεί τα χαμένα αντικείμενα και τα φανταστικά πλάσματα, δίνοντας υπόσταση στο «χάος» που κρύβεται πίσω από την επιφάνεια.

Εξίσου συμβολικά αξιοποιεί τις τρύπες του κεντήματος. Υιοθετώντας και πάλι τη δική της, ιδιαίτερη ματιά, οι τρύπες μετατρέπονται σε συμβολικά περάσματα, σε πύλες ανάμεσα στους δύο κόσμους. Η Λέιλα θα προσπαθήσει να τις επιδιορθώσει – δείτε κι εδώ πώς η συγγραφέας «κεντά» στο κείμενο την ανθρώπινη ανάγκη για έλεγχο και αποκατάσταση της τάξης. Ωστόσο, το αποτέλεσμα δεν θα είναι το αναμενόμενο… Ίσως γιατί, κάποιες φορές, ο κόσμος χρειάζεται και τις «τρύπες» του για να αναπνέει. Ίσως γιατί τα «λάθη» έχουν τη δική τους ομορφιά. Η Isol δείχνει ότι η πίσω πλευρά ενός κεντήματος (με την άχαρη εμφάνιση) δεν είναι ένα ελάττωμα που πρέπει να κρύβουμε, αλλά ένας ολόκληρος μαγικός κόσμος. Υπενθυμίζει ότι και η ατέλεια έχει τη δική της ομορφιά.

{jb_quote}Η «καλή» πλευρά του κεντήματος συμβολίζει την τάξη, το νόημα, τη λογική και την εικόνα που επιλέγουμε να δείχνουμε προς τα έξω, ενώ η «ανάποδη» το άγνωστο, το χάος, τα όνειρα, τις κρυφές επιθυμίες και όλα όσα θεωρούμε «μπερδεμένα» ή ατελή.{/jb_quote}

Οι τρύπες και τα νήματα συμβολίζουν, ταυτόχρονα, τη σχέση φαντασίας και πραγματικότητας. Με αυτή την παράδοξη εξήγηση για το πού πάνε τα πράγματα όταν τα χάνουμε, ενεργοποιεί τη σκέψη των μικρών παιδιών, καλώντας τα να επιστρατεύουν τη φαντασία τους για να βλέπουν τον κόσμο με άλλη ματιά και να δίνουν λύσεις σε καθημερινά «προβλήματα», να αντιμετωπίζουν την «απώλεια» όχι με άγχος, αλλά με δημιουργικό τρόπο.

Η εικονογράφηση, από την ίδια, αποτελεί την καρδιά του βιβλίου και είναι ο λόγος για τον οποίο θεωρείται ένα οπτικό αριστούργημα. Η Isol δεν σχεδίασε απλώς μια ιστορία, αλλά έχτισε έναν ολόκληρο κόσμο πάνω σε πραγματικά υλικά. Τα χρώματα του πρωτότυπου υφάσματος, κυρίως το βαθύ κόκκινο και το μαύρο, κυριαρχούν, αποδίδοντας την αίσθηση ζεστασιάς και μυστηρίου. Αξιοποιώντας την τεχνική του ψηφιακού κολάζ, πρόσθεσε τα δικά της σχέδια, δημιουργώντας μια συνεχή αλληλεπίδραση ανάμεσα στην τραχιά υφή της κλωστής και τις γραμμές των χαρακτήρων της. Χάρη στην ποιότητα της εκτύπωσης, το παιδί έχει την ψευδαίσθηση ότι μπορεί να αγγίξει τις κλωστές. Έτσι, ενεργοποιεί μεν το βλέμμα του, αλλά η «απτική ψευδαίσθηση» το καθοδηγεί στο πώς να προσπαθεί να αποκρυπτογραφήσει την εικόνα.

Η μετάφραση της Κατερίνας Κρις (που έχει, επίσης, μεταφράσει και την Όμορφη Γκριζέλντα της Isol) καταφέρνει να αποδώσει το παιχνιδιάρικο και ταυτόχρονα βαθιά φιλοσοφικό ύφος της Αργεντινής δημιουργού. Ως δημιουργός και η ίδια επιτυχημένων χαρακτήρων που βασίζονται στη φαντασία, το χιούμορ και την ανατρεπτική ματιά πάνω στην παιδική καθημερινότητα, αποδίδει με απλό μα εύστοχο τρόπο το κείμενο, μεταφέροντας αυτή τη μαγεία των δύο κόσμων της συγγραφέως.

Το κέντημα αποτελεί ένα ιδιαίτερο βιβλίο γιατί δίνει μια άλλη, τελείως διαφορετική οπτική στα πράγματα. Νομιμοποιεί το χάος και μετατρέπει το «μπέρδεμα» σε πεδίο δημιουργικής προσέγγισης, δείχνοντας στο παιδί ότι η φαντασία δεν χρειάζεται κανόνες· μπορεί να γεννηθεί ακόμα και μέσα στο λάθος και την ακαταστασία. Καλλιεργεί την αφηρημένη σκέψη, οδηγώντας το παιδί να αναζητά τι υπάρχει πίσω και πέρα από αυτό που βλέπει, πέρα από την επιφάνεια των πραγμάτων. Απελευθερώνει το παιδί –και όχι μόνον– από το άγχος της τελειότητας, επιτρέποντάς του να φανταστεί το «αόρατο» και το «μπερδεμένο» ως κάτι μαγικό.

Και, πέραν των άλλων, το βιβλίο αποκαλύπτει τη σημασία της σύνδεσης με την παράδοση, αφού μέσα από την ιστορία το παιδί γνωρίζει την τέχνη του κεντήματος, που αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα της λαογραφίας, λειτουργώντας ως ένας «ζωντανός» φορέας πολιτισμού, ιστορίας και κοινωνικών αξιών, αφού δεν πρόκειται απλώς για μια διακοσμητική τέχνη, αλλά για έναν κώδικα επικοινωνίας και έκφρασης της γυναικείας δημιουργικότητας. Η Isol υπενθυμίζει με την ιστορία της πως η κεντητική τέχνη αποτελεί πολιτισμικό αγαθό που διασώζει την άυλη πολιτισμική κληρονομιά και λειτουργεί ως φορέας μνήμης. Και, ίσως όχι τυχαία, στο βιβλίο της βλέπουμε αυτούς τους δύο «κόσμους» του κεντήματος να συναντιούνται μέσα από το βλέμμα γιαγιάς και εγγονής. Οι δυο τους μοιράζονται την ίδια οπτική για όσα μαγικά συμβαίνουν κατά το θερινό ηλιοστάσιο. Ο κοινός τόπος όπου συναντιούνται τα βλέμματά τους έχει, ίσως, να κάνει με την ηλικία τους. Είναι η ηλικία όπου η μια, η γιαγιά, λέει ιστορίες και η άλλη, η εγγονή, τις ακούει. Βρίσκονται, όμως, και σε εκείνη την ηλικία όπου η κοινωνία τις θέτει στο περιθώριο ως μη παραγωγικές. Αυτό, ωστόσο, είναι που τους δίνει τη δυνατότητα, έχοντας χρόνο, να παρατηρούν και να ακούνε τον κόσμο που τις περιβάλλει – αντίθετα με τη μητέρα της Λέιλα, που, παρασυρμένη από τον ρυθμό και τις υποχρεώσεις της καθημερινότητας, βιώνει την απομάγευση. Αν η ζωή είναι ένας κύκλος, η Λέιλα και η γιαγιά της βρίσκονται πολύ κοντά, γιατί είναι η αρχή και το τέλος του, το άφθαρτο και το φθαρμένο, όπως οι δύο όψεις του κεντήματος.

Το κέντημα τυπικά απευθύνεται σε παιδιά από 5 ετών, αλλά κάλλιστα μπορεί να διαβαστεί από εφήβους και από ενήλικες, γιατί είναι ένα βιβλίο που μετατρέπει το αρνητικό συναίσθημα της απώλειας σε μια περιπέτεια εξερεύνησης, όπου η φαντασία λειτουργεί ως εργαλείο διαχείρισής της· που μας ταξιδεύει σε έναν άλλο κόσμο, εκεί όπου «μεταναστεύει» ό,τι αγαπημένο χάνουμε.

Το κέντημα
Isol
Εικονογράφηση: Isol
Μετάφραση: Κατερίνα Κρις
Εκδόσεις Πατάκη
76 σελ.
ISBN 978-618-07-1444-9
Τιμή €15,90