Ha-Joon Chang: «Νόστιμη οικονομία»

Η μπάμια ανήκει σε μια οικογένεια φυτών, που περιλαμβάνει το βαμβάκι και το κακάο. Μάλλον θα ήταν δύσκολο να το φανταστούμε: μπάμια, βαμβάκι, κακάο; Ο Χα-Τζουν Τσανγκ έχει πολλά ανάλογα να μας πει στο εξαιρετικό βιβλίο του. Όπως ότι ο γαύρος είναι το μεγαλύτερο ψάρι στον κόσμο από την άποψη της παγκόσμιας επίδρασής του στις διατροφικές συνθήκες. Ή ότι είναι παράδοξο να μας προκαλούν αποστροφή –ο «παράγοντας μπλιαχ», όπως λέει– τα έντομα ως τροφή, ενώ γλείφουμε τα δάχτυλά μας για τις γαρίδες, παρόλο που και τα δύο είναι

Ο συγγραφέας της Νόστιμης οικονομίας έχει πολλές ιστορίες να μας πει για ένα πλήθος ακόμη τρόφιμα. Τα νουντλς, την κόκα, το μοσχάρι, τη σίκαλη, το καρότο, την καρύδα, το σκόρδο, το κοτόπουλο, το τσίλι, το μοσχολέμονο, τα μπαχάρια, τη φράουλα, τη σοκολάτα… τη φύση και τις ιδιότητές τους, τους τρόπους μαγειρέματος, τις γεύσεις και τις ευωδιές.

Ωστόσο, ο Χα-Τζουν Τσανγκ είναι οικονομολόγος – ό,τι κι αν σημαίνει αυτό. Στο βιβλίο, επομένως, αυτό που κάνει πάνω απ’ όλα είναι να αξιοποιεί όλα τα παραπάνω, έτσι ώστε να μιλήσει για την οικονομία και την κοινωνία. Για να φτάσει, ξεκινώντας από την πολύ στρεβλή και παραπειστική εικόνα που κατασκευάζουν τα κυρίαρχα οικονομικά, σε μια κατανόηση του κόσμου πολύ σαφή, πειστική και εύληπτη. Πρόκειται για ένα έργο που, κυριολεκτικά, αφορά την κάθε αναγνώστρια και τον κάθε αναγνώστη, χωρίς να έχει κανένα ιδιαίτερο προαπαιτούμενο.

Σύμφωνα με τον συγγραφέα, θα πρέπει να απομακρυνθούμε πολύ από τα ορθόδοξα οικονομικά, για να έχουμε την τύχη να κατανοήσουμε τον κόσμο μας. Η κυριαρχία των νεοκλασικών έχει κανονικοποιήσει την ιδέα πως η ανθρώπινη φύση είναι εγωιστική, ισχυρά ωφελιμιστική και, αν δεν πάρουμε ως βάση αυτά τα «αναντίλεκτα», δεν μπορούμε να διαμορφώσουμε μια επιστημονική εξήγηση των πραγμάτων. Όταν τους επισημαίνεται πως τα μεγάλα ανθρώπινα επιτεύγματα υπήρξαν πάντοτε αποτέλεσμα εκτεταμένης συνεργασίας, ότι δεν υπήρξε αναπτυγμένος πολιτισμός στον οποίο τα άτομα να βρίσκονται καταστατικά σε συμφεροντολογική σύγκρουση του ενός έναντι της άλλης, η απάντηση είναι πως… δεν βλέπουμε σωστά τον κόσμο. Ακόμα και ο πιο προφανής αλτρουισμός υποκρύπτει μια ορισμένη, «κρυμμένη», εγωιστική απόβλεψη. Ο ορθολογικός καταναλωτής διαμορφώνει την κατάσταση με βάση το συμφέρον του, επιδιώκοντας, σε συνθήκες πλήρους σχεδόν ορθολογικότητας, τη μεγιστοποίηση του οφέλους του – έχουν υπάρξει νομπελίστες που δείχνουν πως οι άνθρωποι εφαρμόζουν τη μέθοδο κόστους-οφέλους ακόμη και στον γάμο ή στην απόκτηση παιδιών. Υπάρχουν και οι σχετικές καμπύλες κι εξισώσεις!

{jb_quote}Όπως παντού και πάντα, η ανάπτυξη όλων των σημερινών αναπτυγμένων χωρών βασίστηκε στην πλήρη άρνηση του ελεύθερου εμπορίου.{/jb_quote}

Ας το πιάσουμε από την αρχή. Η μπάμια προέρχεται από την Αφρική. Η λέξη okra προέρχεται από μια από τις βασικές διαλέκτους της σημερινής Νιγηρίας. Η μεταφορά της στην Αμερική έγινε μαζί με την εκκίνηση του δουλεμπορίου των Αφρικανών.

Έχει επικρατήσει η άποψη ότι η εξέλιξη των ΗΠΑ μέχρι του σημείου να γίνουν παγκόσμια υπερδύναμη βασίστηκε στην εκπληκτική δυναμικότητα, την επιχειρηματική δεινότητα και, ιδίως για κάποιους, όπως ο Βέμπερ, την προτεσταντική ηθική, που χαρακτήριζε κατεξοχήν τους Αγγλοσάξονες αποίκους. Το δουλεμπόριο ήταν ένα στίγμα σε αυτή την ηρωική πορεία προς την πρόοδο και την προκοπή του χριστιανικού έθνους, που ξεκίνησε την εποποιία του από τη στιγμή που οι Προσκυνητές Πατέρες αποβιβάστηκαν εκεί που σήμερα βρίσκεται η Βοστώνη.

Η αλήθεια είναι πως δεν το θεωρούν στίγμα και όλοι. Όπως δεν θεωρούν και στίγμα την ολοσχερή εξολόθρευση των αυτοχθόνων. Για την πλειοψηφία, ίσως, των σημερινών υπηκόων των ΗΠΑ μάλλον επρόκειτο για παράπλευρες απώλειες στην πορεία προς τη δόξα. Αυτό, ωστόσο, στο οποίο συμφωνεί η μεγάλη πλειονότητα –και των ορθόδοξων οικονομολόγων– είναι ότι το δουλεμπόριο δεν έπαιξε τον καθοριστικό ρόλο στην εκρηκτική οικονομική ανάπτυξη.

Ο Χα-Τζουν Τσανγκ, λοιπόν, δείχνει ότι χωρίς τους 12 εκατομμύρια δούλους που «αξιοποιήθηκαν» στις φυτείες οι ΗΠΑ όχι μόνο δεν θα γίνονταν οικονομική υπερδύναμη, αλλά θα έμεναν μια προνεωτερική οικονομία με πρωτόγονο χρηματοοικονομικό τομέα, αν όχι για πάντα, σίγουρα πάντως για πολύ μεγαλύτερο διάστημα από ό,τι συνέβη τελικά. Δεν πρόκειται, όμως, μόνο για τις ΗΠΑ. Η Βιομηχανική Επανάσταση συνολικά –και πρώτα από όλα στην Αγγλία– βασίστηκε στους φθηνούς πόρους που παρήγαν οι Αφρικανοί σκλάβοι στην αμερικανική ήπειρο – χρυσό, άργυρο, ζάχαρη, λουλάκι, καουτσούκ…

Όλοι γνωρίζουμε ότι οι Αφρικανοί δούλοι που εργάζονταν στις φυτείες των ΗΠΑ μαστιγώνονταν και βασανίζονταν, έτσι ώστε να παράγουν βαμβάκι και καπνό. Όμως λίγοι γνωρίζουν πόσο σημαντικές ήταν αυτές οι φυτείες για την οικονομία των ΗΠΑ. Σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα, μόνο αυτά τα δύο προϊόντα αντιπροσώπευαν από το 25% έως το 65% των εξαγωγών των ΗΠΑ. Στο απόγειό τους τη δεκαετία του 1830, οι εξαγωγές βαμβακιού αντιστοιχούσαν στο 58% του συνόλου των εξαγωγών των ΗΠΑ. Χωρίς τα έσοδα από τις εξαγωγές βαμβακιού και καπνού, οι ΗΠΑ δεν θα μπορούσαν να εισάγουν τα μηχανήματα και την τεχνολογία που χρειάζονταν για την οικονομική ανάπτυξή τους από τις τότε αναπτυγμένες οικονομικά ευρωπαϊκές χώρες, ιδίως τη Βρετανία, η οποία σε αντάλλαγμα επωφελούνταν από την πρόσβαση σε τεράστιες ποσότητες φτηνού βαμβακιού, που τροφοδοτούσε τα κλωστοϋφαντουργεία της στη διάρκεια της Βιομηχανικής Επανάστασης. (σελ. 58)

Δεν ήταν, όμως, μόνο η συμμετοχή των σκλάβων στην παραγωγή· υπήρξαν και σημαντική πηγή κεφαλαίου, όντας τα θεμέλια για χρηματοοικονομικές καινοτομίες που έπαιξαν κεντρικό ρόλο στη δυναμική του καπιταλισμού. Όπως σημειώνει ο Μάθιου Ντέσμοντ, «[οι] σκλάβοι χρησιμοποιούνταν ως ενέχυρο για ενυπόθηκα δάνεια αιώνες πριν από τα ενυπόθηκα στεγαστικά δάνεια [αυτά που έγιναν διαβόητα στην κρίση του 2008]. Κατά την αποικιακή περίοδο, όταν η γη δεν είχε μεγάλη αξία […] το μεγαλύτερο μέρος των δανείων είχαν ως εγγύηση την ιδιοκτησία ανθρώπων» (σελ. 59). Ακόμα και οι πρώτες τιτλοποιήσεις έγιναν στη βάση αυτών των ενυπόθηκων δανείων!

{jb_quote}Όπου δεν εφαρμόστηκε εκτεταμένος κρατικός σχεδιασμός και βασίστηκαν στον «ελεύθερο ανταγωνισμό», το πράγμα δεν πήγε καθόλου καλά.{/jb_quote}

Ας μείνουμε, για λίγο ακόμα, στις ΗΠΑ. Η «μεγάλη αφήγηση» λέει ότι η ανάπτυξή τους βασίστηκε στο «ελεύθερο εμπόριο» και υπήρξε αποτέλεσμα της διεθνούς ανταγωνιστικότητάς τους. Ουδέν αναληθέστερον. Όπως παντού και πάντα, η ανάπτυξη όλων των σημερινών αναπτυγμένων χωρών βασίστηκε στην πλήρη άρνηση του ελεύθερου εμπορίου. Το ελεύθερο εμπόριο υπήρχε μόνο για όσους τελικά έμειναν «υπανάπτυκτοι». Όπως υπογραμμίζει ο Χα-Τζουν Τσανγκ, «στα πρώτα στάδια της οικονομικής τους ανάπτυξης, η Βρετανία και οι ΗΠΑ εφάρμοσαν τις πιο σκληρές προστατευτικές πολιτικές στον κόσμο. Υιοθέτησαν το ελεύθερο εμπόριο μόνο αφού απέκτησαν βιομηχανική υπεροχή» (σελ. 98). Παρ’ όλα όσα διαδίδει η κυρίαρχη οικονομολογία, χωρίς ένα περιβάλλον ισχυρής προστασίας των νηπιακών βιομηχανιών, καμιά χώρα δεν ξέφυγε από την οικονομική καθυστέρηση. Χαρακτηριστική και καθόλου μοναδική είναι η Νότια Κορέα. Η πολύ ανταγωνιστική αυτοκινητοβιομηχανία της θεμελιώθηκε πάνω στην απαγόρευση εισαγωγής αυτοκινήτων και την υποχρέωση της αγοράς μόνο εγχώριων επί δυο δεκαετίες – και μιλάμε για μια χώρα που στη δεκαετία του 1960 είχε κατά κεφαλήν εισόδημα το μισό της Γκάνας, η οποία, βεβαίως, αφέθηκε στην «ελεύθερη αγορά»! Η Ιαπωνία απαγόρευσε, κατά την απογείωσή της, την εγκατάσταση εργοστασίων ξένων εταιρειών σε όλους τους σημαντικούς βιομηχανικούς κλάδους – χαλυβουργία, ναυπηγική, χημικά, αυτοκινητοβιομηχανία, χημικά, ηλεκτρονικά…

Γενικότερα, όπου δεν εφαρμόστηκε εκτεταμένος κρατικός σχεδιασμός και βασίστηκαν στον «ελεύθερο ανταγωνισμό», το πράγμα δεν πήγε καθόλου καλά. Ο κυριότερος και ανυπέρβλητος λόγος είναι ότι οι ιδιωτικές επιχειρήσεις δεν έχουν ως κίνητρο και στόχο παρά το βραχυπρόθεσμο κέρδος. Λειτουργούν με χρονικό ορίζοντα έτους ή ακόμα και τριμήνου, επομένως είναι καταστατικά απρόθυμες να επενδύσουν στις πιο σημαντικές και ακριβές καινοτομίες, στις πιο επιδραστικές μακροχρόνια τεχνολογίες. Οι «ιδιώτες», όταν δεν είναι idiots, είναι τουλάχιστον μύωπες. Οι επενδύσεις μεγάλης κλίμακας για την ανάπτυξη νέων τεχνολογιών και την εφαρμογή τους μπορούν να αναληφθούν μόνο από το κράτος – έτσι συνέβη πάντοτε στην ιστορία. «Το κύριο παράδειγμα, από αυτήν την άποψη, είναι η ανάπτυξη της πληροφορικής και της βιοτεχνολογίας, οι οποίες αρχικά χρηματοδοτήθηκαν σχεδόν αποκλειστικά από το αμερικανικό Δημόσιο […] επειδή αυτές οι τεχνολογίες συνεπάγονταν υψηλό ρίσκο και θα ήταν αποδοτικές στο μακρινό –πολύ μακρινό– μέλλον» (σελ. 227).

Ο Χα-Τζουν Τσανγκ μάς ταξιδεύει σε δεκάδες τέτοιες περιπτώσεις. Μας μαθαίνει καλά οικονομικά γράμματα. Και το κάνει με τρόπο απίστευτα νόστιμο για όλες και όλους – ανεξαρτήτως «μόρφωσης».

Νόστιμη οικονομία
Ένας πεινασμένος οικονομολόγος εξηγεί τον κόσμο
Ha-Joon Chang
Μετάφραση: Μενέλαος Αστερίου
Εκδόσεις Πατάκη
312 σελ.
ISBN 978-960-16-8896-1
Τιμή €17,70