George Sand: «Έτσι όρισα τη ζωή μου»

Η George Sand (Γεωργία Σάνδη, 1804-1876), μία από τις πιο εμβληματικές μορφές των γαλλικών γραμμάτων του 19ου αιώνα, υπήρξε συγγραφέας, διανοούμενη και μια πολιτική προσωπικότητα που επέλεξε να ζήσει έξω από τις συμβάσεις της εποχής της. Απομακρύνθηκε από έναν δυστυχισμένο γάμο, διεκδίκησε την ανεξαρτησία της, ανέδειξε τη συγγραφή σε επάγγελμα, ενώ τόλμησε να ζήσει τους έρωτές της με άνδρες και γυναίκες. Το έργο της –90 μυθιστορήματα, δεκάδες θεατρικά και διηγήματα, πολιτικά κείμενα, καθώς και

Η παρούσα έκδοση του εκδοτικού οίκου Αιώρα, σε μετάφραση και εισαγωγή της Μαρίας Παπαδήμα, συγκεντρώνει επιλεγμένα αποσπάσματα από αυτό το μνημειώδες έργο. Ο στόχος, όπως σημειώνει η μεταφράστρια, ήταν να δοθεί στο ελληνικό κοινό ένα εύληπτο αλλά ουσιαστικό δείγμα της προσωπικότητας της Σάνδη: τόσο εκτεταμένα χωρία που φωτίζουν τη σκέψη της και τη ζωή της όσο και σύντομα, πυκνά αποσπάσματα, με αποφθεγματικό χαρακτήρα. Το αποτέλεσμα είναι μια μικρή αλλά αποκαλυπτική ανθολογία, που φωτίζει τις πιο χαρακτηριστικές όψεις της συναρπαστικής αυτής προσωπικότητας.

Η ανάγνωση των σελίδων του βιβλίου αποπνέει μια εντυπωσιακή επικαιρότητα. Οι στοχασμοί της Σάνδη γύρω από την ανατροφή των παιδιών, οι ιδέες της για την ανθρώπινη αλληλεγγύη, η σύλληψη της ατομικής και συλλογικής μοίρας, οι θέσεις της για τη θρησκεία, συνθέτουν ένα σύστημα σκέψης που μοιάζει σύγχρονο. Ειδικά για τα παιδιά θεωρεί ότι δεν πρέπει να καταργήσουμε το «θαυμαστό» στη ζωή τους με το πρόσχημα ότι είναι ψέμα. Είναι καλύτερα το παιδί να βλέπει ωραιότερα τα πράγματα στην παιδική του ηλικία και να μην έρχεται σε επαφή με τη σκληρή πραγματικότητα από τόσο νωρίς. Γι’ αυτό και δεν είναι κακό το να πιστεύει στον Αϊ-Βασίλη.

{jb_quote}Mια μικρή αλλά αποκαλυπτική ανθολογία, που φωτίζει τις πιο χαρακτηριστικές όψεις της συναρπαστικής αυτής προσωπικότητας. {/jb_quote}

Όπως γίνεται φανερό στα αποσπάσματα, η Σάνδη υπήρξε, επίσης, πρόδρομος της εποχής της και ως προς τις ιδέες της για την ταξική κοινωνία. Η άρνησή της απέναντι στις ταξικές διακρίσεις και η πίστη της στην ισότητα γυναικών και εργατών –που θεωρούσε τα πιο καταπιεσμένα κοινωνικά στρώματα– συνδέουν το έργο της με το ουμανιστικό και σαινσιμονιστικό κίνημα[1] της εποχής. Αποκαλυπτικά του ιδεολογικού της προσανατολισμού είναι και τα χωρία όπου μιλά για την υλική ιδιοκτησία: «Δεν επιθύμησα ποτέ τίποτε, ούτε παλάτια ούτε άμαξες ούτε κοσμήματα… Προσκολλώμαι μόνο σε πράγματα που μου έχουν δώσει πρόσωπα που αγάπησα και τα οποία δεν ζουν πλέον». Μέσα από τέτοιες εξομολογήσεις, η Σάνδη αποκαλύπτεται όχι μόνο ως σημαντική συγγραφέας, αλλά και βαθιά καλλιεργημένος και ευαίσθητος άνθρωπος.

Η αγάπη –συζυγική, μητρική, αδελφική, φιλική– αναδεικνύεται στην αυτοβιογραφία της ως ο απόλυτος ηθικός νόμος, υπεράνω κανόνων και κοινωνικών περιορισμών. Σε ένα από τα πιο διαφωτιστικά αποσπάσματα του βιβλίου, αντιπαραθέτει την κανονιστική ηθική και τις θρησκευτικές κατευθύνσεις με την ανεξέλεγκτη, σχεδόν άναρχη δύναμη της αγάπης, που δεν υποτάσσεται σε κανέναν θεσμό. Και ενώ η εποχή της υπήρξε βαθιά συντηρητική, η φωνή της προειδοποιεί για τους κινδύνους μιας αγάπης που καταπιέζεται ή εξιδανικεύεται σε βάρος της αλήθειας. Πρόκειται για μια σκέψη που συναντά το σήμερα: η αγάπη, στις ποικίλες μορφές της, ως ρυθμιστής της ζωής και ως μέτρο της ελευθερίας. Γράφει χαρακτηριστικά: «Φτιάξαμε κανόνες και ηθικούς νόμους […] Έχουμε θρησκείες και φιλοσοφίες […] αλλά τα καθήκοντα της ψυχής μάς τα διδάσκουν ελάχιστα. […] Για παράδειγμα, δεν βλέπω πού είναι η κατήχηση της αγάπης, κι ωστόσο η αγάπη, κάτω απ’ όλες της τις μορφές, εξουσιάζει ολόκληρη τη ζωή μας […]. Η αγάπη είναι παντού, είναι η ζωή μας η ίδια. Ε λοιπόν, η αγάπη διαφεύγει από όλους τους νόμους […]. Αυτό τον κανόνα ο άνθρωπος δεν τον βρήκε ακόμη. Να γιατί λέω πως ζούμε σαν τους τυφλούς». Η Σάνδη εδώ αναδεικνύεται όχι μόνο ως σημαντική συγγραφέας, αλλά και οξυδερκής φιλόσοφος της καθημερινότητας.

Η συμβολή της Μαρίας Παπαδήμα στην προβολή της Σάνδη είναι καθοριστική. Δεν περιορίζεται στη φροντισμένη εισαγωγή, η οποία τοποθετεί τη Σάνδη στο ιστορικό και ιδεολογικό της πλαίσιο, αλλά επεκτείνεται και στη μεταφραστική πράξη. Η γλώσσα που επέλεξε είναι διαυγής, λιτή και εύρυθμη, χωρίς περιττούς εξωραϊσμούς, αφήνοντας να αναδειχθεί αυτούσιο το ύφος της Σάνδη: το πάθος, η ειλικρίνεια, αλλά και η μελωδικότητα της γαλλικής πρόζας της. Η μετάφρασή της αποδίδει με καθαρότητα και με εκφραστική θερμότητα τις αποχρώσεις του πρωτοτύπου.

Ιδίως στα στοχαστικά χωρία, όπου η Σάνδη εναλλάσσει την αναλυτική επιχειρηματολογία με τον παθιασμένο τόνο της εξομολόγησης, η ελληνική απόδοση δεν χάνει τίποτα από τη μουσικότητα και την ένταση του λόγου. Οι επιλογές της μεταφράστριας ισορροπούν ανάμεσα στην πιστότητα και τη φυσικότητα, προσφέροντας στον αναγνώστη μια γλώσσα ζωντανή, χωρίς επιτήδευση, που αφήνει το κείμενο να λειτουργήσει με την αμεσότητα μιας φωνής που μας μιλά κατευθείαν. Ειδικά στα σύντομα αποσπάσματα, η μετάφραση λειτουργεί σαν καθρέφτης του πρωτοτύπου: η σκέψη αποδίδεται με πυκνότητα και καθαρότητα, χωρίς να χάνει τη θερμότητα και την ένταση του προσωπικού τόνου.

Παρά την αποσπασματική παράθεση χωρίων, η ανθολόγηση αποδεικνύεται εύστοχη και ως προς την απόδοση ενός σφαιρικού και συνεκτικού πορτρέτου της Σάνδη: της συγγραφέως, της στοχάστριας, της μητέρας, της επαναστάτριας. Η επιλογή των κειμένων καθιστά το βιβλίο ταυτόχρονα εισαγωγικό αλλά και ουσιαστικό, μια πύλη γνωριμίας για όσους προσεγγίζουν τη Σάνδη για πρώτη φορά και μια αφορμή επανεκτίμησης για όσους τη γνωρίζουν επιφανειακά.

Το βιβλίο Έτσι όρισα τη ζωή μου αποτελεί τελικά μια πρόσκληση να ξαναδούμε μια συγγραφέα που ενέπνευσε τον Β. Ουγκό, ώστε να τη χαρακτηρίσει «ισάξια των σπουδαίων ανδρών» του καιρού της και να αναγνωρίσουμε μέσα από τις σελίδες του την οικουμενική ισχύ μιας σκέψης που παραμένει εξαιρετικά επίκαιρη. Μικρό σε όγκο αλλά πλούσιο σε περιεχόμενο, το βιβλίο αυτό ανοίγει τον δρόμο για μια ουσιαστική επανεκτίμηση μιας μορφής που εξακολουθεί να συνομιλεί ζωντανά με την εποχή μας.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ
[1] Ο «σαινσιμονισμός», όπως ονομάστηκε το κίνημα που βασίστηκε στις ιδέες του Γάλλου αριστοκράτη Ανρί Σαιν-Σιμόν (1760-1825), επεδίωκε να συγκεράσει το βιομηχανικό και επιστημονικό πνεύμα με όραμα τη χειραφέτηση των εργατών και την ανανέωση των θρησκευτικών και ηθικών κωδίκων της μετεπαναστατικής Γαλλίας. Το κίνημα θεωρείται πρόδρομος του σοσιαλισμού.

Έτσι όρισα τη ζωή μου
Αποσπάσματα από την Ιστορία της ζωής μου
George Sand
Εισαγωγή – Μετάφραση: Μαρία Παπαδήμα
Αιώρα
80 σελ.
ISBN 978-618-241-004-2
Τιμή €9,00