Alexandre Dumas: «Η χλωμή κυρία»

Ταξίδι στον κόσμο της φαντασίας αποτελεί η νουβέλα Η χλωμή κυρία του διάσημου Γάλλου συγγραφέα Αλέξανδρου Δουμά του πρεσβύτερου (1802-1870). Ανήκει στη συλλογή ιστοριών Χίλια και ένα φαντάσματα (1849) και κατατάσσεται στη λογοτεχνία του βαμπιρισμού, ιδιαίτερα δημοφιλούς «σε ολόκληρο το φάσμα της pop κουλτούρας» (σ. 105). Η συλλογή γνωρίζει νέες εκδόσεις και μεταφράσεις, στο σύνολο των διηγημάτων και αυτοτελώς. Ο τίτλος θυμίζει τη «Σκοτεινή κυρία», τη σειρά ραδιοφωνικών εκπομπών της Ευαγγελίας Κουλιζάκη στο Γ’ Πρόγραμμα, «τη σκιαγράφηση

του πορτρέτου μιας γυναίκας, μιας φιγούρας σημαίνουσας, επαναστάτριας, μούσας, ποιήτριας, ερωμένης με φόντο την τέχνη της εποχής και την κοινωνία της». Πρόκειται για γυναίκες που έχουν υπερβεί τα όρια της εποχής τους και του καθωσπρεπισμού. Η κατατοπιστική εισαγωγή και το επίμετρο του μεταφραστή Γιώργου Θάνου, καθώς και η πρωτότυπη εικονογράφηση, βοηθούν τον αναγνώστη να απολαύσει τον τρόμο του κειμένου. Ο Έντγκαρ Άλαν Πόε, άλλωστε, προσδιορίζει τον θάνατο μιας όμορφης νέας γυναίκας ως το ποιητικότερο θέμα του κόσμου.

Σκοπός του συγγραφέα είναι η απόδραση από τη δύσκολη πραγματικότητα. Τονίζει ο ίδιος: «Ζούμε σε εποχές θλιβερές και, σας προειδοποιώ, οι ιστορίες μου δεν είναι χαρούμενες. Κουρασμένος από όσα βλέπω να συμβαίνουν καθημερινά στον πραγματικό κόσμο, θα μου επιτρέψετε να αναζητήσω τις ιστορίες μου στον κόσμο της φαντασίας» (σ. 8). Δέκα χρόνια πριν, είχε δημοσιευτεί η Αφήγηση του Άρθουρ Γκόρντον Πυμ του Πόε, με τα ίδια χαρακτηριστικά. Ο 19ος αιώνας με τις συνεχείς του πολιτικές ανατροπές δημιουργεί ένα ασφυκτικό κλίμα για τους καλλιτέχνες. Λογοτεχνία φυγής ή δημιουργία ενός νέου είδους, οι νουβέλες του Δουμά αντανακλούν απέραντους κόσμους που συναρπάζουν. Το φανταστικό στοιχείο, ωστόσο, προϋπάρχει στα μυθιστορήματά του – π.χ. στους γνωστούς Τρεις σωματοφύλακες (1844). Στα μέσα του αιώνα, ο συγγραφέας είναι ήδη αναγνωρισμένος ως μυθιστοριογράφος και επιφυλλιδογράφος στη Γαλλία, ενώ το έργο του αρχίζει να μεταφράζεται στο εξωτερικό.

{jb_quote}Ποιητικό ύφος, δράση, πλοκή, περιπέτεια, ένταση, γνώση του ανθρώπου αποτελούν μερικά από τα προσόντα της πρόζας του.{/jb_quote}

Η συλλογή απαρτίζεται από εγκιβωτισμένες διηγήσεις με θέμα τη μεταθανάτια επιστροφή. Στη «Χλωμή κυρία» το ιστορικό πλαίσιο τοποθετείται στον πόλεμο Πολωνίας-Ρωσίας (1825). Η νεαρή Χέντβιγκ μετά τον θάνατο του πατέρα και των αδελφών της βρίσκει καταφύγιο σε έναν πύργο των Καρπαθίων, φιλοξενούμενη-αιχμάλωτη μιας παράξενης οικογένειας. Η οικοδέσποινα, με το εξωτικό όνομα πριγκίπισσα Σμεράνδη, έχει δυο γιους, τον Γκρεγκόρισκα και τον Κοστάκι, που ερωτεύονται την ηρωίδα. Η αντιζηλία τους έχει σαν αποτέλεσμα τον θάνατο του Κοστάκι από το ξίφος του αδελφού του. Ο νεκρός επιστρέφει σαν βρικόλακας και με τον νοσηρό έρωτά του καταδικάζει τη Χέντβιγκ σε αργό θάνατο. Η κατάρα λύνεται με τη βοήθεια του άλλου αδελφού, αλλά η όμορφη κόρη πρέπει οπωσδήποτε να επιστρέψει στην κεντρική Ευρώπη για να σωθεί. Η αφήγηση ολοκληρώνεται με την ίδια να εξηγεί πώς προήλθε η νεκρική χλωμάδα, «συντροφιά ως τον τάφο για κάθε πλάσμα που έχει δεχτεί το φιλί ενός βρικόλακα» (σ. 101). Οι ακροατές της ιστορίας μένουν άφωνοι και συγκλονισμένοι.

Ο πύργος των Καρπαθίων δημιουργεί ένα τοπογραφικό επίπεδο ικανό να συναρπάσει τον αναγνώστη. Η δύναμη του τοπίου και τα αισθήματα μεγαλείου που προκαλεί έχουν άμεσο συναισθηματικό αντίκτυπο στον ψυχισμό των ηρώων. (Ο Ιούλιος Βερν έχει γράψει μυθιστόρημα με τον ίδιο τίτλο.) «Τα Καρπάθια όρη μας δεν μοιάζουν με τα πολιτισμένα βουνά της Δύσης σας. Ό,τι έχει πιο αλλόκοσμο κι όμορφο η φύση, παρουσιάζεται εδώ με όλη του τη μεγαλοπρέπεια. Οι κορφές των βουνών χάνονται μες σε συννεφιασμένους ουρανούς, αιώνια χιονισμένες» (σ. 21). Η ποιητική αλλά και ρωμαλέα περιγραφή ζωντανεύει τον τόπο, στον οποίο κατοικούν «ληστές, δαίμονες της αβύσσου» (σ. 27). Αυτοί αναπαρίστανται με τις φορεσιές και τις στολές τους και όλα τα σχετικά φολκλορικά στοιχεία. Πρόκειται για το ρεύμα του ανατολισμού, που διατρέχει τη γαλλική λογοτεχνία (πχ. το έργο του Β. Ουγκό και του Θ. Γκοτιέ). Ο πύργος αποτελεί ένα σημείο συνάντησης της Ανατολής με τη Δύση. Ο καλός αδελφός (Γκρεγκόρισκα) είναι άνθρωπος των πόλεων της Δύσης, ενώ ο κακός (Κοστάκι) παιδί των βουνών της Ανατολής (σ. 72). Οι δύο κόσμοι συγκρούονται μέσα στην ανθρώπινη ψυχή.

Ο έρωτας και ο θάνατος είναι σταθερά μοτίβα στη ρομαντική διήγηση. Υπόκειται ωστόσο μια ολόκληρη λογοτεχνική παράδοση, που ξεκινάει από τα μεσαιωνικά τραγούδια, τις μπαλάντες. Ένα από αυτά, με τίτλο «Γιατί γοργά ταξιδεύουν οι νεκροί», συμπεριλαμβάνεται στον περίφημο Δράκουλα (1897) του Μπραμ Στόκερ. Ο Γκαίτε, άλλωστε, έγραψε τη «Νύφη της Κορίνθου» με αντίστοιχο θέμα. Οι ελληνικές παραλογές, τραγούδια του ονείρου, του τρόμου, του θανάτου βασίζονται στην παράδοση μιας «αγάπης από το υπερπέραν» (σ. 76). Εξέλιξη του θέματος αποτελεί ο βαμπιρισμός, με ιδιαίτερη έμφαση στο αίμα («μια σταγόνα αίμα», σ. 66). Ο Δουμάς περιγράφει γλαφυρά μια «αλλόκοτη παραίσθηση», μια «φριχτή εμμονή», μια «παράξενη αίσθηση» που βασίζεται στον τρόμο του αίματος. Η αθώα ηρωίδα έρχεται σε επαφή με ένα νεκροζώντανο πλάσμα και αποπλανάται από αυτό. Στο σημείο αυτό υπάρχει ένας σαφής σεξουαλικός υπαινιγμός. Ενδεικτικό είναι το απόσπασμα: «Το πτώμα άνοιξε τα μάτια –πιο ζωντανά από ποτέ– και με κοίταξε. Ένιωσα το βλέμμα σαν να με αγγίζει, σαν πυρωμένο σίδερο να μπήγεται στην καρδιά μου» (σ. 73).

Τα θέματα πάντως της νουβέλας είναι κοινά στη λογοτεχνική παράδοση των ευρωπαϊκών (και βαλκανικών) χωρών. Η όμορφη γυναίκα, μήλο της έριδας. Τα αδέλφια, αντίζηλοι μέχρι θανάτου. Η ενέδρα και δολοφονία του ενός (ακούσια, στην προκειμένη περίπτωση, γιατί το θύμα πέφτει στη δική του παγίδα). Η αποκάλυψη του ενόχου και η τιμωρία του. Ο ρόλος της μητέρας, ο όρκος και η κατάρα («η κατάρα έφτασε στο τέλος της», σ. 100). Ο υπερφυσικός καβαλάρης και η επιστροφή του νεκρού-βαμπίρ. Η κατάληξη στον τάφο και η λύση του δράματος. Το θρησκευτικό στοιχείο είναι έντονο, περισσότερο ως τυπικό – η θρησκευτική τελετή του γάμου, απαραίτητη για τη «σωτηρία» της γυναίκας, κοινωνική και κυριολεκτική, από τα δεσμά του βρικόλακα. Η τελετή εξόντωσης του τελευταίου με τη βοήθεια του σταυρού. Το ελληνικό στοιχείο διακρίνεται τόσο στα ανδρικά ονόματα, όσο και στην ορθόδοξη παράδοση του μοναστηριού όπου καταφεύγει η ηρωίδα (Μονή Συχαστρίας/Ησυχαστρίας). Η παρουσία των ηγεμονιών της Μολδοβλαχίας έπαιξε σημαντικό ρόλο στο πραγματολογικό υπόβαθρο. Χαρακτηριστικό του πρακτικού πνεύματος του συγγραφέα είναι ωστόσο το γεγονός ότι η μητέρα, παρά τον πόνο της απώλειας των δύο γιων της, φροντίζει για τον διακανονισμό της περιουσίας: «Χέντβιγκ […] Αν ο γιος μου σας κληροδότησε ένα εκατομμύριο, πάρτε το. Μετά τον θάνατό μου, θα λάβετε και την υπόλοιπη περιουσία μου» (σ. 100). Ο αναγνώστης δεν μπορεί να μη χαμογελάσει. Η οικογενειακή περιουσία και κληρονομιά είναι το παν, στη Δύση και την Ανατολή. (Καλή η φαντασία, αλλά υπάρχει και η πραγματική ζωή.)

Το έργο του Αλέξανδρου Δουμά προσελκύει πάντα το αναγνωστικό κοινό. Γενιές ολόκληρες έχουν ανατραφεί με τα βιβλία του στην Ελλάδα. Πρόσφατη είναι άλλωστε η μετάφραση του μυθιστορήματος Ο Κόμης Μοντεχρίστος από τον Ωρίωνα Αρκομάνη (Gutenberg, 2020). Ποιητικό ύφος, δράση, πλοκή, περιπέτεια, ένταση, γνώση του ανθρώπου αποτελούν μερικά από τα προσόντα της πρόζας του. Η συγγραφική του εφευρετικότητα διαφαίνεται στην προκειμένη περίπτωση, καθώς η Χλωμή κυρία άνοιξε δρόμους σε ένα νέο λογοτεχνικό ρεύμα. (Ενδιαφέρον έχει η σχετική βιβλιογραφία του βαμπιρισμού που παραθέτει ο μεταφραστής.) Η παρούσα έκδοση έρχεται στην κατάλληλη στιγμή και θα ήταν ιδιαίτερα ευχάριστο για τους αναγνώστες να μεταφραστούν και οι υπόλοιπες ιστορίες της συλλογής. Πρόκειται για ένα γοητευτικό ανάγνωσμα για όλο τον χρόνο – και για τα Χριστούγεννα. Η κλασική λογοτεχνία προσφέρει άλλωστε, πρώτα από όλα, την απόλαυση του κειμένου.

Η χλωμή κυρία
Αλέξανδρος Δουμάς
Εισαγωγή – Μετάφραση – Επίμετρο: Γιώργος Θάνος
Ροές
128 σελ.
ISBN 978-960-283-543-2
Τιμή €7,42