Πόλεμος ή Δημοκρατία;

Άρθρο – παρέμβαση του Γιάννη Καραμολέγκου*

Οικονομολόγου – Συγγραφέα Θεσμικού Σχεδιασμού

Ο πόλεμος των ΗΠΑ και του Ισραήλ εναντίον του Ιράν, όπως όλοι γνωρίζουμε, δεν είναι ένα τυχαίο επεισόδιο. Είναι η συσσώρευση ετών γεωπολιτικής έντασης, στρατηγικών υπολογισμών και ιδεολογικών αγκυλώσεων.

Και, όπως συμβαίνει σχεδόν πάντα, δεν αποτελεί προϊόν λαϊκής βούλησης, αλλά κρατικής ισχύος.

Όμως, οι λαοί δεν ζητούν πόλεμο. Οι λαοί ζητούν ασφάλεια, σταθερότητα, εργασία, προοπτική. Ο πόλεμος

είναι επιλογή εξουσιών. Είναι εργαλείο πίεσης, επίδειξη ισχύος, μήνυμα προς τρίτους. Είναι, συχνά, μια δήλωση κυριαρχίας που ντύνεται με τον μανδύα της «εθνικής ασφαλείας».

Εδώ λοιπόν τίθεται ένα απλό, αλλά καίριο ερώτημα: Ποιος αποφάσισε τον πόλεμο;

Γίνε μέλος του militaire.gr κάνοντας κλικ ΕΔΩ – Μάθε τι κερδίζεις

Η απόφαση στην «κορυφή»

Σε κάθε σύγχρονο κράτος, η απόφαση για πόλεμο θεωρείται κορυφαία πράξη κυριαρχίας.

Δεν είναι τεχνική επιλογή. Δεν είναι «επιχείρηση». Είναι απόφαση που θέτει σε κίνδυνο ζωές, οικονομίες, κοινωνική συνοχή, περιφερειακή σταθερότητα. Είναι η πλέον βίαιη μορφή ασκήσεως εξουσίας.

Κι όμως, στις περισσότερες περιπτώσεις, η απόφαση αυτή λαμβάνεται από έναν στενό κύκλο εκτελεστικής εξουσίας: πρόεδρο, πρωθυπουργό, επιτελείο εθνικής ασφαλείας.

Οι κοινοβουλευτικοί έλεγχοι συχνά περιορίζονται εκ των υστέρων. Οι λαοί ενημερώνονται αφού έχει ήδη ξεκινήσει η κλιμάκωση.

Ας το πούμε λοιπόν καθαρά: Στην πολεμική αναμέτρηση μεταξύ ΗΠΑ – Ισραήλ και Ιράν, σε ουδεμία από τις εμπλεκόμενες χώρες υπήρξε άμεση και ρητή λαϊκή εντολή για πόλεμο.

Στην προκειμένη περίπτωση, όπως θα δούμε αμέσως μετά, έχουμε τρία διαφορετικά πολιτειακά μοντέλα, με ένα κοινό χαρακτηριστικό: η κορυφαία πράξη πολέμου ανήκει στην κορυφή της εξουσίας.

Οι Συνταγματικές προβλέψεις των εμπλεκομένων χωρών

ΗΠΑ

Προβλέπεται διττή εξουσία: Η «κήρυξη πολέμου» ανήκει στο Κογκρέσο, και η «διεύθυνση πολέμου» στον Πρόεδρο.

Συνταγματικός πυρήνας

Κογκρέσο (Άρθρο I, §8, ρήτρα 11):  Έχει την εξουσία «να κηρύσσει πόλεμο» (https://constitution.congress.gov/browse/essay/artI-S8-C11-2-1/ALDE_00000110/) Πρόεδρος (Άρθρο II, §2, ρήτρα 1): Είναι ο Αρχιστράτηγος (Commander in Chief) των ενόπλων δυνάμεων (https://www.law.cornell.edu/uscode/text/50/chapter-33). War Powers Resolution, 1973: Πρόκειται για κρίσιμο συμπλήρωμα νόμου, που επιχειρεί να βάλει διαδικαστικά φρένα (διαβούλευση / αναφορές / χρονικά όρια) όταν ο Πρόεδρος εισάγει δυνάμεις σε εχθροπραξίες χωρίς ρητή εξουσιοδότηση.

Συμπέρασμα: Το Σύνταγμα δίνει στο Κογκρέσο την «κλειδαριά» της τυπικής κήρυξης πολέμου, αλλά στον Πρόεδρο το «τιμόνι» της στρατιωτικής διοίκησης.

Η ακριβής γραμμή μεταξύ των δύο είναι, ιστορικά, πεδίον διαμάχης.

Στην πράξη, όλες οι στρατιωτικές επιχειρήσεις των τελευταίων δεκαετιών ξεκίνησαν χωρίς ρητή κήρυξη πολέμου, με επίκληση εκτελεστικών αρμοδιοτήτων και μεταγενέστερη πολιτική νομιμοποίηση.

Ενισχύστε το militaire.gr ,δείτε γιατί ΕΔΩ

ΙΣΡΑΗΛ

Η απόφαση πολέμου λαμβάνεται από την Κυβέρνηση, με απλή ενημέρωση της Κνέσετ (κοινοβούλιο) – όχι με προέγκριση.

Το Ισραήλ δεν έχει ενιαίο «Σύνταγμα»· λειτουργεί με Βασικούς Νόμους (Basic Laws) που έχουν συνταγματικό βάρος.

Ο κρίσιμος νόμος για πόλεμο είναι ο Basic Law: The Government (2001). https://natlex.ilo.org/dyn/natlex2/natlex2/files/download/86611/ISR86611.pdf

Άρθρο/Τμήμα

40(a): «Το κράτος μπορεί να αρχίσει πόλεμο μόνο κατόπιν απόφασης της Κυβέρνησης». 40(b): Δεν εμποδίζει «στρατιωτικές ενέργειες αναγκαίες για την άμυνα του κράτους και την δημόσια ασφάλεια». 40(c): Η απόφαση/ενέργειες γνωστοποιούνται «όσο το δυνατόν συντομότερα» στην Επιτροπή Εξωτερικών & Ασφάλειας της Κνέσετ και ο Πρωθυπουργός ενημερώνει την Ολομέλεια. Με τροποποιήσεις, έχει υπάρξει νεότερη διεύρυνση σύμφωνα με την οποία η απαίτηση κυβερνητικής απόφασης καλύπτει και «σημαντική στρατιωτική ενέργεια που είναι πιθανό να οδηγήσει σε πόλεμο» – άρα δεν αφήνει «παράθυρο» να βαφτίζεται ο πόλεμος «επιχείρηση» χωρίς πολιτική απόφαση. https://www.loc.gov/item/global-legal-monitor/2023-12-11/israel-government-declares-war-and-special-situation-on-home-front-following-october-7-hamas-attacks/ 

Συμπέρασμα: Το «φίλτρο» για τον πόλεμο είναι κυβερνητικό και ο κοινοβουλευτικός ρόλος είναι κυρίως ενημερωτικός / εποπτικός εκ των υστέρων, όχι προληπτικά αποφασιστικός.

ΙΡΑΝ 

Η «κήρυξη πολέμου» ανήκει στον Ανώτατο Ηγέτη, όχι στην εκλεγμένη κυβέρνηση. https://www.icj.org/wp-content/uploads/2013/05/Iran-Constitution-of-the-Islamic-Republic-of-Iran-1989-eng.pdf

Εδώ το θεσμικό κέντρο βάρους είναι ξεκάθαρο: η κορυφή δεν είναι ο Πρόεδρος, αλλά ο Ανώτατος Ηγέτης.

Η συνταγματική διάταξη για πόλεμο, στο άρθρο 1 του Ιρανικού Συντάγματος, ορίζει ρητά τις αρμοδιότητες ηγεσίας, σύμφωνα με τις οποίες ο Ανώτατος Ηγέτης:

Είναι ο ανώτατος διοικητής των ενόπλων δυνάμεων. Έχει την αρμοδιότητα «Declaration of war and peace, and the mobilization of the armed forces». Υπάρχει συμπληρωματικός μηχανισμός ασφαλείας (αλλά με «κλείδωμα» από τον Ηγέτη), στο Άρθρο 176 (Supreme Council for National Security), σύμφωνα με το οποίο συγκροτείται Συμβούλιο υπό τον Πρόεδρο, που καθορίζει πολιτικές άμυνας / ασφάλειας εντός του πλαισίου των γενικών πολιτικών που ορίζει ο Ηγέτης, και οι αποφάσεις του ισχύουν μετά την επιβεβαίωση του Ηγέτη.

Συμπέρασμα: Ακόμη κι όταν υπάρχουν εκλεγμένος Πρόεδρος και κοινοβουλευτικοί θεσμοί, η τελική απόφαση για πόλεμο είναι θεσμικά υπερκείμενη, μη  ανακλητή από τον λαό.

Γίνε μέλος του militaire.gr κάνοντας κλικ ΕΔΩ – Μάθε τι κερδίζεις

Η σκληρή πραγματικότητα

Στην περίπτωση των ΗΠΑ, η στρατιωτική υπεροχή λειτουργεί ως διαρκής πειρασμός. Όταν διαθέτεις παγκόσμιο δίκτυο βάσεων, τεχνολογική υπεροπλία και οικονομική κυριαρχία, η χρήση δύναμης μετατρέπεται εύκολα σε πολιτική επιλογή.

Στην περίπτωση του Ισραήλ, ένα κράτος που έχει οικοδομηθεί μέσα σε διαρκές περιβάλλον απειλής, η έννοια της «προληπτικής άμυνας» αποκτά σχεδόν υπαρξιακή διάσταση. Η αίσθηση κινδύνου ενισχύει την βαρύτητα της εκτελεστικής απόφασης και μειώνει τον πολιτικό χρόνο για ευρεία διαβούλευση.

Από την άλλη πλευρά, το Ιράν έχει οικοδομήσει επί δεκαετίες ένα καθεστώς επιβίωσης μέσω αποτροπής: ασύμμετρες απαντήσεις, περιφερειακές συμμαχίες, ιδεολογική συσπείρωση. Όταν τέτοιες λογικές ισχύος συγκρούονται, η ένταση δεν είναι ατύχημα· είναι σχεδόν αναμενόμενη κατάληξη.

Το κρίσιμο όμως ερώτημα δεν είναι ποιος «έχει δίκιο». Το κρίσιμο είναι: ποιος πληρώνει το τίμημα;

Επιθετικός ή Αμυντικός Πόλεμος; Η κρίσιμη διάκριση

Σε αυτό το σημείο απαιτείται μια απολύτως αναγκαία διευκρίνιση: Δεν είναι το ίδιο πράγμα ένας επιθετικός πόλεμος και ένας αμυντικός πόλεμος.

Η σύγχρονη διεθνής έννομη τάξη θεμελιώθηκε πάνω σε αυτή την διάκριση: η χρήση βίας απαγορεύεται, εκτός εάν πρόκειται για άσκηση δικαιώματος αυτοάμυνας έναντι ένοπλης επίθεσης.

Αμυντικός πόλεμος είναι εκείνος που απαντά σε πραγματική και άμεση επίθεση, με σκοπό την αποκατάσταση της ασφάλειας. Όμως, έχει όριο: την εξουδετέρωση της απειλής.

Αντιθέτως, επιθετικός πόλεμος είναι εκείνος που ξεκινά χωρίς προηγούμενη ένοπλη επίθεση, ή διευρύνει υπέρμετρα την έννοια της «προληπτικής άμυνας». Εκεί αρχίζει το γκρίζο πεδίο της πολιτικής υποκρισίας.

Η πραγματική Δημοκρατία δεν απαιτεί πασιφισμό. Απαιτεί όμως αυστηρό έλεγχο της αναγκαιότητας.

Και ακριβώς σε αυτό το σημείο συναντώνται τα ερωτήματα του άρθρου: όταν η έννοια της άμυνας επεκτείνεται χωρίς αυστηρό Δημοκρατικό έλεγχο, τότε ο πόλεμος δεν απειλεί μόνο τα σύνορα – απειλεί τον ίδιο τον θεσμό της Δημοκρατίας, αν βέβαια υφίσταται στην πράξη και δεν αποτελεί διακοσμητικό όρο.

Ποιος πληρώνει το τίμημα του πολέμου;

Οι πόλεμοι δεν διεξάγονται στα τηλεοπτικά πάνελ ούτε στα διπλωματικά ανακοινωθέντα. Διεξάγονται σε πόλεις που βομβαρδίζονται, σε οικονομίες που καταρρέουν, σε οικογένειες που ξεριζώνονται. Η έννοια του «χειρουργικού πλήγματος» είναι ένας τεχνοκρατικός ευφημισμός. Καμία βόμβα δεν είναι χειρουργική για εκείνον που την δέχεται.

Γίνε μέλος του militaire.gr κάνοντας κλικ ΕΔΩ – Μάθε τι κερδίζεις

Οι Πρόεδροι που αποφασίζουν δεν στέκονται στο μέτωπο.

Οι Πρωθυπουργοί δεν θρηνούν γιους σε χαρακώματα.

Οι Ανώτατοι Ηγέτες δεν βρίσκονται στην πρώτη γραμμή· και εύκολα μπορούν να προσποιηθούν τους «πεθαμένους», για να μην τους κυνηγούν οι αντίπαλοι τους.

Στο μέτωπο του πολέμου στέκονται οι νέοι άνθρωποι, οι στρατεύσιμοι, από τις λαϊκές οικογένειες που ποτέ δεν ρωτιούνται αν συμφωνούν ή όχι.

Πέραν, όμως, της άμεσης ανθρωπίνης τραγωδίας, σε κάθε πόλεμο υπάρχει και η ευρύτερη γεωπολιτική διάσταση.

Για παράδειγμα, ο πόλεμος μεταξύ ΗΠΑ – Ισραήλ και Ιράν δεν περιορίζεται σε δύο «πλευρές». Επηρεάζει τις ενεργειακές αγορές, αποσταθεροποιεί ολόκληρη την Μέση Ανατολή, ενεργοποιεί συμμαχικά αντανακλαστικά, μετατρέπει περιφερειακές εντάσεις σε παγκόσμιες. Οι μεγάλες δυνάμεις δεν λειτουργούν σε «κενό». Κάθε κίνηση αναδιατάσσει συσχετισμούς.

Και εδώ εμφανίζεται η μεγαλύτερη υποκρισία της διεθνούς πολιτικής:

Όλοι μιλούν για ειρήνη, ενώ προετοιμάζονται για πόλεμο. Όλοι επικαλούνται το διεθνές δίκαιον, αλλά το ερμηνεύουν κατά το δοκούν. Όλοι καταγγέλλουν την επιθετικότητα του άλλου, ενώ διατηρούν το δικαίωμα της δικής τους «προληπτικής» δράσης.

Η έννοια της αποτροπής έχει μετατραπεί σε μόνιμη απειλή. Η έννοια της ασφάλειας σε αέναη κινητοποίηση. Έτσι όμως η ειρήνη δεν είναι στόχος· είναι απλώς ένας «μανδύας κάλυψης».

Η αλήθεια είναι σκληρή: όταν η ισχύς δεν συνοδεύεται από αυτοσυγκράτηση, ο πόλεμος γίνεται αναπόφευκτος. Και όταν η πολιτική ηγεσία, προφανώς υπηρετώντας συμφέροντα, επενδύει περισσότερο στην εικόνα της αποφασιστικότητας παρά στην στρατηγική της αποκλιμάκωσης, η σύγκρουση μετατρέπεται σε εργαλείο εσωτερικής κατανάλωσης.

Δεν πρέπει να παραβλέψουμε και κάτι ακόμη. Σε περιόδους εσωτερικής αμφισβήτησης, οι κυβερνήσεις συχνά αναζητούν εξωτερική ένταση. Ο πόλεμος συσπειρώνει, μετατοπίζει την συζήτηση και συσκοτίζει τα εσωτερικά προβλήματα. Είναι μια παλαιά, δοκιμασμένη συνταγή.

Όμως ο 21ος αιώνας δεν αντέχει άλλους τέτοιους πειραματισμούς. Ο κόσμος είναι πλέον τόσο διασυνδεδεμένος, ώστε κάθε στρατιωτική ανάφλεξη έχει παγκόσμιες οικονομικές και πολιτικές συνέπειες. Μια σύγκρουση ανάμεσα σε κράτη με περιφερειακή και παγκόσμια επιρροή δεν είναι διμερής υπόθεση· είναι πολλαπλασιαστής αστάθειας.

Η πραγματική πολιτική ωριμότητα δεν μετριέται στην ικανότητα καταστροφής, αλλά στην ικανότητα αποφυγής της. Η ισχύς που δεν χρειάζεται να αποδειχθεί είναι η μόνη πραγματικά σταθερή ισχύς. Αντιθέτως, η ισχύς που επιδιώκει συνεχώς επίδειξη προδίδει ανασφάλεια.

Ενισχύστε το militaire.gr ,δείτε γιατί ΕΔΩ

Και εδώ βρίσκεται το ηθικό συμπέρασμα: καμία γεωπολιτική στρατηγική δεν μπορεί να νομιμοποιήσει την αδιαφορία για την ανθρώπινη ζωή. Κανένα αφήγημα εθνικής υπερηφάνειας δεν δικαιολογεί τον θάνατο αμάχων, αλλά και στρατευμένων. Καμία επίκληση «ισορροπίας δυνάμεων» δεν αναιρεί την ευθύνη απέναντι στην ανθρωπότητα.

Αν ο κόσμος συνεχίσει να αντιμετωπίζει τον πόλεμο ως αποδεκτό εργαλείο πολιτικής, τότε δεν θα συζητούμε για ειρήνη, αλλά για διαχείριση συγκρούσεων. Και αυτή δεν είναι πρόοδος· είναι παραίτηση από Αξίες και Αρχές.

Η ιστορία διδάσκει ότι κάθε πόλεμος ξεκινά με δηλώσεις αποφασιστικότητας και τελειώνει με δηλώσεις «μαθήματος». Το ερώτημα είναι απλό: πόσα «μαθήματα» πρέπει ακόμη να πληρωθούν με αίμα;

Η απάντηση δεν βρίσκεται σε νέες στρατιωτικές στρατηγικές. Βρίσκεται στην πολιτική βούληση για αποκλιμάκωση, στον σεβασμό του διεθνούς δικαίου χωρίς επιλεκτικές ερμηνείες, και – κυρίως – στην παραδοχή ότι καμία υπερδύναμη, καμία περιφερειακή δύναμη, δεν έχει το ηθικό δικαίωμα να παίζει με το μέλλον των λαών.

Διότι στο τέλος, οι αυτοκρατορίες μπορεί να γράφουν ανακοινώσεις, αλλά οι λαοί γράφουν ονόματα σε μνήματα.

Σύνοψη

Το δίλημμα «Πόλεμος ή Δημοκρατία;» δεν είναι ρητορικό.

Η απάντηση είναι σαφής: όταν η απόφαση για πόλεμο λαμβάνεται χωρίς ουσιαστική, άμεση και αυστηρά ελεγχόμενη λαϊκή νομιμοποίηση, τότε η Δημοκρατία υποχωρεί. Δεν καταργείται με πραξικόπημα· διαβρώνεται μέσω συγκέντρωσης εξουσίας.

Μια πραγματική Δημοκρατία διατηρεί το δικαίωμα άμυνας, αλλά δεν εκχωρεί την κορυφαία πράξη ζωής και θανάτου σε κλειστούς κύκλους ισχύος. Θέτει θεσμικά όρια, απαιτεί διαφάνεια, επιβάλλει λογοδοσία.

Επομένως, το ερώτημα δεν είναι αν ένα κράτος μπορεί να πολεμήσει. Το ερώτημα είναι ποιος αποφασίζει, με ποια νομιμοποίηση και υπό ποιους ελέγχους.

Όπου ο πόλεμος προηγείται της λαϊκής βούλησης, η Δημοκρατία ακολουθεί τραυματισμένη.

Και όπου η Δημοκρατία «σιωπά», αργά ή γρήγορα ο πόλεμος βρίσκει χώρο – όμως, πάντα με αίμα, πόνο και καταστροφή.

-------

*Ο Γιάννης Καραμολέγκος είναι Οικονομολόγος, με μακρά θητεία στην διοίκηση μεγάλων Ελληνικών και πολυεθνικών επιχειρήσεων.

Επί δεκαετίες ασχολείται με τα κοινά, ιδιαίτερα με τον Θεσμικό και Πολιτειακό σχεδιασμό, υπό το πρίσμα του ανθρώπου της διοίκησης.

Έχει συγγράψει τα βιβλία: 1) Πρόταση Δομικής Αναθεώρησης του Συνταγματικού και Πολιτειακού Πλαισίου. 2) Σύνταγμα της Αναγέννησης.

https://youtu.be/WIJFNK-rbKE

The post Πόλεμος ή Δημοκρατία; appeared first on Militaire.gr.