Το νέο καθεστώς της Ψηφιακής Συνθήκης

Πώς να ένιωθε άραγε ο πολίτης της Δύσης τον 18ο και 19ο αιώνα μπροστά στις εμβληματικές εφευρέσεις του ατμού και του ηλεκτρισμού; Ήταν ο πυρήνας της Βιομηχανικής Επανάστασης που τίποτε δεν επρόκειτο να αφήσει απαράλλαχτο…

Κάπως έτσι θα πρέπει να αισθάνεται και ο σημερινός πολίτης του κόσμου μπροστά στο νέο καθεστώς της Ψηφιακότητας. Αυτό είναι το θέμα του τελευταίου βιβλίου του Κώστα Γαβρόγλου, «Ψηφιακότητα και Πανεπιστήμια. Όψεις ενός νέου καθεστώτος», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ασίνη. Με έμφαση (στη δεύτερη ενότητα του βιβλίου) σε όλα αυτά που άλλαξαν στα Πανεπιστήμια, δάσκαλος

στα οποία (στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και σε πολλά από τα πιο φημισμένα πανεπιστημιακά ιδρύματα του κόσμου) διετέλεσε ο συγγραφέας για περισσότερα από σαράντα χρόνια.

Η καθολικότητα της Ψηφιακής Συνθήκης ως καθεστώτος υπερβαίνει την Τεχνητή Νοημοσύνη, όπως και η καθολικότητα της Βιομηχανικής Επανάστασης υπερέβαινε τις εφαρμογές του ατμού και του ηλεκτρισμού σύμφωνα με τον παραλληλισμό του συγγραφέα. Και, «όπως έγινε στη διάρκεια της Βιομηχανικής Επανάστασης, έτσι και σήμερα μετασχηματίζονται ο χαρακτήρας της εργασίας, οι δομές της ιδιοκτησίας των μέσων παραγωγής, η ζωή στις πόλεις, οι επικοινωνίες των πολιτών και δημιουργούνται νέες κοινωνικές τάξεις» αναφέρεται στο οπισθόφυλλο του βιβλίου.

Ταυτόχρονα ο Κώστας Γαβρόγλου υπογραμμίζει μερικές από τις πιο ενδιαφέρουσες πλευρές του νέου αυτού καθεστώτος: επιτήρηση και δημοκρατία, big data και αλγόριθμοι κ.ά. Στο βιβλίο θίγονται μάλιστα υποθέσεις που απασχόλησαν και απασχολούν την εγχώρια κοινή γνώμη, όπως το σκάνδαλο των υποκλοπών. Θίγονται όμως και μερικές από τις πιο σκοτεινές πτυχές της νέας αυτής εποχής, όπως η Cambridge Analytica και η Palantir.

Κώστας Γαβρόγλου, Ψηφιακότητα και Πανεπιστήμια: Όψεις ενός νέου καθεστώτος | Εκδόσεις ΑΣΙΝΗ

Ένα σημείο με το δικό του ξεχωριστό ενδιαφέρον είναι η μεταφορά του προβληματισμού του Chris Hayes από το βιβλίο του, «The Sirens’ Call », και πώς η προσοχή έχει γίνει «ο πιο πολύτιμος και ταυτόχρονα ο πιο απειλούμενος πόρος της σύγχρονης ζωής» – και «όποιος ελέγχει την προσοχή διαμορφώνει το τι ενδιαφέρει τους ανθρώπους, ποια ζητήματα κυριαρχούν στη δημόσια ζωή και πώς γίνεται αντιληπτή η ίδια η πραγματικότητα».

Στην 2η ενότητα, υπό τον τίτλο «Πανεπιστήμια: Ένας θεσμός μονίμως υπό κρίση και σε κρίση», ο Κ. Γαβρόγλου γράφει για το οικοσύστημα που διαμορφώθηκε από την κυριαρχία της Ψηφιακής Συνθήκης και «με το οποίο θα πρέπει να αναμετρηθούμε όσες και όσοι εργαζόμαστε ή όχι στα πανεπιστήμια και στα ερευνητικά κέντρα».

Εδώ τα επιμέρους κεφάλαια είναι: Ο μετασχηματισμός του έντυπου λόγου, οι νέες υλικότητες στην ανάγνωση και στη γραφή, η βαθμιαία υποβάθμιση της διδασκαλίας, η ραγδαία εξέλιξη των προγραμμάτων LLM και ο κυρίαρχος ρόλος τους στην καθημερινότητα των πολιτών και βέβαια των πανεπιστημιακών και των φοιτητών, η χρηματοδοτούμενη αποκλειστικά από εξωτερικούς φορείς έρευνα, οι διαδικασίες αξιολόγησης των αιτήσεων, η παραγωγή νέας γνώσης, η ελευθερία της έκφρασης, ο νέος κόσμος των επιστημονικών περιοδικών και οι διαδικασίες κοινοποίησης των ερευνητικών αποτελεσμάτων, η ποσοτικοποίηση των ποιοτικών στοιχείων της καθημερινότητάς μας στα Πανεπιστήμια, η αλγοριθμοποίηση της καθημερινότητάς μας. Όλα αυτά, συμπεραίνει, «εκφράζουν τα χαρακτηριστικά ενός νέου καθεστώτος και ορίζουν νέους τόπους κοινωνικών συγκρούσεων και ακαδημαϊκών διαπραγματεύσεων».

Από την άλλη, διευκρινίζει, «η νέα πραγματικότητα που αφορά στα πανεπιστήμια και στα ερευνητικά κέντρα δεν προκύπτει αποκλειστικά από την Ψηφιακή Συνθήκη. Ούτε και είναι σωστό να αποδίδουμε τα νέα αυτά χαρακτηριστικά στη “φυσιολογική” εξέλιξη όσων ίσχυαν τις προηγούμενες δεκαετίες». Άλλωστε, προσθέτει, «ορισμένες παράμετροι του νέου οικοσυστήματος υπήρχαν και πριν, η διαμόρφωση ορισμένων άλλων έχει επιταχυνθεί λόγω της Ψηφιακής Συνθήκης και πολλές παράμετροι συνδιαμορφώθηκαν από την Ψηφιακή Συνθήκη. Αυτό που έχει σημασία είναι η συνύπαρξη όλων ως ενιαίο σύνολο…».

Εν κατακλείδι, «αν δεν δούμε κατάματα τις συνήθειες, κανονικότητες, αξίες και πρακτικές που χάνονται και ταυτόχρονα αυτές που τις εκτοπίζουν, θα είναι δύσκολο να ορίσουμε μια ατζέντα επιβίωσης στο νέο καθεστώς που μας περιβάλλει. Γιατί το διακύβευμα δεν είναι να επαναφέρουμε τον παλιό κόσμο, αλλά να αρχίσουμε να ανιχνεύουμε και να καθιερώνουμε τις πολλαπλές εκφάνσεις μιας δημοκρατικής και άρα αξιοπρεπούς καθημερινότητας» σημειώνει κλείνοντας.