Σύγκρουση δύο κόσμων

Eχει θέση η πρώιμη σοβιετική σάτιρα στο ράφι ενός σύγχρονου αναγνώστη; Είναι η ερώτηση που μπορεί να σκεφτεί κανείς διαβάζοντας το βιβλίο «Ζήλια» του Γιούρι Ολέσα, που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Αντίποδες σε μετάφραση και επίμετρο της Νιόβης Ζαραμπούκα. Η απάντηση μάλλον έρχεται να δοθεί από την ισχυρή πεποίθηση ότι η καλή λογοτεχνία μπορεί να «σταθεί» σε οποιαδήποτε εποχή και χρονική στιγμή.

Ο Γιούρι Κάρλοβιτς Ολέσα αποτελεί μία από τις πιο χαρισματικές και ταυτόχρονα αντιφατικές μορφές των πρώιμων

σοβιετικών γραμμάτων. Κατάφερε με το οξύ, αυτοσαρκαστικό του στιλ να αποτυπώσει το βαθύ υπαρξιακό και κοινωνικό δράμα της μεταβατικής περιόδου της Ρωσίας μετά την Επανάσταση. Γεννημένος το 1899 στο Γελισαβετγκράντ από οικογένεια ευγενών πολωνικής καταγωγής, μεγάλωσε στην κοσμοπολίτικη Οδησσό. Η ζωντανή, πολυπολιτισμική ατμόσφαιρα της πόλης σφράγισε τη διαμόρφωσή του. Αν και ξεκίνησε σπουδές Νομικής, η δίνη του εμφυλίου πολέμου τον παρέσυρε. Κατατάχθηκε εθελοντικά στον Κόκκινο Στρατό και εργάστηκε ως προπαγανδιστής. Το 1922, η μετακόμισή του στη Μόσχα σηματοδότησε την εκρηκτική λογοτεχνική του άνοδο. Η αναγνώριση ήρθε γρήγορα, αρχικά με το επαναστατικό παραμύθι «Οι Τρεις Χοντροί» και, κυρίως, με το αριστουργηματικό του μυθιστόρημα «Ζήλια» (1927).

Στο έργο αυτό έθεσε με πρωτοφανή τόλμη τη σύγκρουση ανάμεσα στον ρομαντικό ατομικισμό του παλιού κόσμου και την ισοπεδωτική, τεχνοκρατική συλλογικότητα του νέου καθεστώτος. Ωστόσο, η έμμεση κριτική στην ομογενοποίηση της ανθρώπινης ψυχής τον έφερε γρήγορα σε τροχιά σύγκρουσης με την επίσημη κρατική γραμμή. Η ιδεολογική του ασυμβατότητα κορυφώθηκε το 1934, στο 1ο Συνέδριο Σοβιετικών Συγγραφέων. Ο Ολέσα δήλωσε ανοιχτά ότι του ήταν αδύνατο να γράψει σύμφωνα με τις επιταγές του Σοσιαλιστικού Ρεαλισμού, καθώς αδυνατούσε να κατανοήσει ή να εξιδανικεύσει τον «πρότυπο Σοβιετικό εργάτη-ήρωα». Η δήλωση αυτή σήμανε τον ουσιαστικό «λογοτεχνικό του θάνατο». Από τα μέσα της δεκαετίας του 1930 εξαφανίστηκε από το προσκήνιο. Πέθανε από καρδιακή προσβολή στις 10 Μαΐου 1960.

Η πλοκή της «Ζήλιας» εκτυλίσσεται στη Μόσχα της δεκαετίας του 1920. Ο Αντρέι Μπάμπιτσεφ, ένας πανίσχυρος Σοβιετικός αξιωματούχος της βιομηχανίας τροφίμων, βρίσκει στον δρόμο μεθυσμένο και εξαθλιωμένο τον νεαρό Νικολάι Καβαλέροφ και αποφασίζει να τον περιμαζέψει. Αντί για ευγνωμοσύνη, η συμβίωση αυτή γεννά στον Καβαλέροφ ένα βαθύ, ψυχοπαθολογικό μίσος. Βλέποντας τον Μπάμπιτσεφ να θριαμβεύει και να καταξιώνεται, ο Καβαλέροφ νιώθει να εκμηδενίζεται. Η ζήλια του πηγάζει από ένα σύμπλεγμα κατωτερότητας· βλέπει τον εαυτό του ως έναν «ποιητή» σε έναν κόσμο που δεν χρειάζεται πλέον την ποίηση. Η τραγικότητά του ως ήρωα έγκειται στο ότι η επανάστασή του είναι παθητική, γεμάτη ανίσχυρη οργή. Αφού φεύγει από το σπίτι του Μπάμπιτσεφ, ο Καβαλέροφ συμμαχεί με τον Ιβάν Μπάμπιτσεφ – τον εκκεντρικό, περιθωριακό αδελφό του Αντρέι. Ο Ιβάν, ένας ρομαντικός απατεώνας που ισχυρίζεται ότι έχει εφεύρει μια θαυματουργή μηχανή καταστροφής με το όνομα «Οφηλία», κηρύττει τη «συνωμοσία των συναισθημάτων» ενάντια στην ψυχρή λογική της νέας εποχής.

Στην πλοκή συμμετέχουν ο Βολόντια και η Βάλια. Ο πρώτος είναι ένας νεαρός, διάσημος ποδοσφαιριστής που ο Αντρέι έχει σαν θετό γιο. Ο Βολόντια αποτελεί το πραγματικό είδωλο του σοβιετικού μέλλοντος, θέλει να γίνει «μια ανθρώπινη μηχανή», χωρίς περιττά συναισθήματα. Η Βάλια είναι κόρη του Ιβάν. Αντιπροσωπεύει την αγνότητα και τη γυναικεία χάρη. Αν και ο Καβαλέροφ την εξιδανικεύει ως τη μούσα του, εκείνη επιλέγει τον Βολόντια και τον κόσμο του Αντρέι. Η προσπάθεια του Καβαλέροφ και του Ιβάν να σαμποτάρουν τον νέο αυτόν κόσμο αποτυγχάνει παταγωδώς. Το βιβλίο κλείνει με την απόλυτη ηθική και υπαρξιακή συντριβή του Καβαλέροφ, ο οποίος καταλήγει να μοιράζεται το κρεβάτι μιας ηλικιωμένης, χυδαίας χήρας, αποδεχόμενος την οριστική του ήττα.

Εν τέλει, η λογοτεχνική ισχύς του έργου πηγάζει από την ιδιοφυή αμφισημία του. Ο Ολέσα αποφεύγει τη στρατευμένη γραφή, επιλέγοντας να ειρωνευτεί εξίσου και τους δύο κόσμους: την αποστειρωμένη, χρησιμοθηρική καθημερινότητα του Σοβιετικού «νέου ανθρώπου» και την παρακμιακή, ονειροπόλα αδράνεια του παρελθόντος. Αυτή η συνειδητή άρνηση της επιλογής αναδεικνύει τη «Ζήλια» σε ένα κορυφαίο ψυχογράφημα της μεταβατικής εποχής, όπου το άτομο συνθλίβεται στις μυλόπετρες της Ιστορίας.