Σκέψη, έκσταση, κριτική

Το ποδόσφαιρο στην ιστορική του διαχρονία εξελίχθηκε σε ένα πολυσύνθετο και πολυεπίπεδο φαινόμενο. Το ίδιο το παιχνίδι και το θέαμά του, οι φάσεις του και οι τεχνικές των παικτών, η μαζική, διεθνική και διαταξική, πρόσληψή του από τους φιλάθλους-οπαδούς και οι σχετικές ταυτότητες που δημιουργεί, τα κεφάλαια που επενδύονται και η τηλεοπτική και διαφημιστική εμπορευματοποίησή του, αλλά και η χουλιγκανική βία είναι μερικές από τις εκδηλώσεις του και κάποια από τα στοιχεία που το συγκροτούν. Οι διανοούμενοι συνήθως κρατούν μια απόσταση από αυτό ή αναδεικνύουν μόνο τις σκοτεινές πλευρές του και στηλιτεύουν

την όποια ιδεολογικοπολιτική λειτουργία του. Υπάρχουν όμως και κάποιοι που, εν γνώσει όλων όσων το συνθέτουν, παραμένουν σαγηνευμένοι από αυτό και προσπαθούν να διερευνήσουν την έλξη που ασκεί στον εαυτό τους πρωτίστως, αλλά και σε εκατομμύρια ανθρώπους σε όλο τον κόσμο. Ο Ουρουγουανός συγγραφέας Εδουάρδο Γκαλεάνο (1940-2015) είναι ένας τέτοιος διανοούμενος. Το βιβλίο του «Το ποδόσφαιρο στη σκιά και το φως» (μτφρ. Ισμήνη Κάνση, Μεταίχμιο), το οποίο επανεκδόθηκε πρόσφατα, είναι κλασικό πλέον και σημείο αναφοράς. Αναμνήσεις και περιγραφές φάσεων και γκολ, αποτυπώσεις εμβληματικών παικτών, ψυχογραφίες οπαδών, παγκόσμια κύπελλα και άλλες διοργανώσεις, ιστορικές αναδιφήσεις, νοσταλγία για τη χαρά του παιχνιδιού και σκεπτικισμός για την εμπορευματοποίησή του, χιούμορ και πάθος πάντα εκδιπλώνονται σε πολλά μικρά κείμενα που καλύπτουν εντυπωσιακά όλο το ποδοσφαιρικό φάσμα και παρά την πικρή επίγευση διερμηνεύουν και τη σαγήνη του.

Με τον Γκαλεάνο συνδιαλέγεται ο Γάλλος στοχαστής Ζαν Κλοντ Μισεά στο βιβλίο του «Το ομορφότερο γκολ ήταν μια πάσα» (μτφρ. Νίκος Μάλλιαρης, Μάγμα, 2020). Εμπεριέχονται μάλιστα σ’ αυτό μια κριτική παρουσίαση από τον συγγραφέα του βιβλίου τού Γκαλεάνο και μερικά από τα κείμενα που το απαρτίζουν. Ο Μισεά ανατρέχει στις απαρχές της ιστορίας του ποδοσφαίρου και αναδεικνύει ως τομή στην εξέλιξη του τη μετάβαση από αριστοκρατικό ατομικιστικό παιχνίδι, το dribbling game, παιχνίδι της ντρίμπλας δηλαδή, στο passing game, στο παιχνίδι με πάσες και ομαδική κίνηση στον χώρο. Τη μετάβαση αυτή ξεκίνησαν και προώθησαν οι εργατικοί σύλλογοι της Σκοτίας που αγκάλιασαν και μαζικοποίησαν το ποδόσφαιρο. Για τον Μισεά το ποδόσφαιρο είναι ταυτόχρονα σπορ, τέχνη, γιατί βασίζεται στη σχέση ανάμεσα στη δημιουργική ιδιοφυΐα και την τήρηση των κανόνων που αποτυπώνεται συχνά στα γήπεδα, βιομηχανία με επενδύσεις κεφαλαίων και κοινωνικό γεγονός που αντανακλά τις αντιφάσεις των σημερινών κοινωνιών.

Ζαν-Κλοντ Μισεά, Το ομορφότερο γκολ ήταν μια πάσα

Ο γνωστός Βρετανός φιλόσοφος Simon Critchley και αφοσιωμένος οπαδός της Λίβερπουλ στο βιβλίο του «Τι σκεφτόμαστε όταν σκεφτόμαστε το ποδόσφαιρο» (μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης, Πατάκης, 2019) ξεκινά με την επισήμανση της αντίφασης μεταξύ του συλλογικού «σοσιαλιστικού» τρόπου διεξαγωγής του ποδοσφαιρικού παιχνιδιού και της καπιταλιστικής πλέον λειτουργίας των ομάδων και των διοργανώσεων. Με πολλές αναφορές δε σε άλλους στοχαστές, σε δηλώσεις προπονητών και σε στιγμές της οπαδικής του αυτοβιογραφίας συγκροτεί μια φιλοσοφία του ποδοσφαίρου και τη σχέση του με την Ιστορία, τις κοινωνικές τάξεις, τους εθνικισμούς και τις ποικίλες ταυτότητες.

Ο Critchley στο βιβλίο του αφιερώνει αρκετές σελίδες στο Γιούργκεν Κλοπ, τον Γερμανό προπονητή που ανέστησε τη Λίβερπουλ από το 2015 και μετά.

Simon Critchley, Τι σκεφτόμαστε όταν σκεφτόμαστε το ποδόσφαιρο

Ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Μάριος Μάντζος στο βιβλίο του «The social one. Γιούργκεν Κλοπ»( Δίχτυ, 2023) δίνει μια ζωντανή εικόνα του Κλοπ, που, παρά τη θέση του στη σφαίρα της δημοσιότητας, λειτουργεί ως κανονικός άνθρωπος με συγκεκριμένες πολιτικές και κοινωνικές απόψεις, οι οποίες συνταίριαξαν με την παράδοση της κοινωνίας του Λίβερπουλ γι’ αυτό και ανέπτυξε μια ιδιαίτερη σχέση με αυτήν. Αναλύει ταυτόχρονα την ποδοσφαιρική φιλοσοφία του Κλοπ και τη μεταλαμπάδευσή της στην ομάδα του Λίβερπουλ.

Μάριος Μάντζος, The social one. Γιούργκεν Κλοπ

Το ποδόσφαιρο όμως και οι αθλητικές εκδηλώσεις γενικότερα δεν έλειψαν ούτε και στις πιο δύσκολες εγχώριες ιστορικές στιγμές, όπως προκύπτει από το βιβλίο του δημοσιογράφου και συγγραφέα Ανδρέα Οικονόμου με τον τίτλο «Γκολ στα χαρακώματα. Ο αθλητισμός στο Μικρασιατικό Μέτωπο 1919-1922» (Belle Epoque). Ο συγγραφέας ακολουθεί τη χρονική ανέλιξη του πολέμου εκθέτοντας συνοπτικά τις κατ’ έτος από το 1919 μέχρι το 1922 στρατιωτικές επιχειρήσεις και σχεδόν καταλογογραφεί τις αθλητικές δραστηριότητες που λαμβάνουν χώρα στο μέτωπο. Διεξάγονται ποδοσφαιρικοί αγώνες μεταξύ ομάδων των διάφορων μονάδων και άτυπο πρωτάθλημα ακόμα. Γήπεδα είναι συνήθως οι πεδιάδες της στρατοπέδευσης. Από τα πρόσωπα που εργάζονταν στη διοργάνωση των ποδοσφαιρικών αγώνων ξεχωρίζει ο ιδρυτής του Παναθηναϊκού, Γιώργος Καλαφάτης, ο οποίος υπηρετούσε ως γιατρός στο μέτωπο. Το ποδόσφαιρο και άλλες αθλητικές εκδηλώσεις λειτουργούσαν προφανώς και ως σωματική και ψυχική διαφυγή από τις πολλαπλές απειλές και κακουχίες του πολέμου. Η έκδοση εμπεριέχει εντυπωσιακές φωτογραφίες από τους αγώνες και τα αυτοσχέδια γήπεδα του μετώπου.

Ανδρέας Οικονόμου, Γκολ στα χαρακώματα | Ο αθλητισμός στο Μικρασιατικό Μέτωπο 1919-1922

Πέρα όμως από τη σαγήνη που εκπέμπει το ποδόσφαιρο, επιδέχεται και οξύτατη κριτική. Ο Αθανάσιος Δρατζίδης στο βιβλίο του «Ποδόσφαιρο και δυτικός πολιτισμός» με υπότιτλο «Η λατρεία της διείσδυσης» (Αρμός, 2021) προβαίνει σε μια ριζοσπαστική κριτική για τις ιδεολογίες που αναπαράγει, τη βία που ενδημεί δομικά και ιστορικά σ’ αυτό το ίδιο αλλά και τις βίαιες συμπεριφορές που εκτρέφει και βέβαια για τον έντονο σεξισμό που υποδηλώνεται με τη διείσδυση της μπάλας στα δίχτυα και δηλώνεται με τα συνθήματα και τον λόγο των οπαδών.

Αθανάσιος Δρατζίδης, Ποδόσφαιρο και δυτικός πολιτισμός

Ο δε πανεπιστημιακός και συγγραφέας Βασίλης Κωστάκης στο βιβλίο του «Αλλάζοντας τον κόσμο με μια μπάλα» Διόπτρα, 2024), έχοντας επίγνωση της κυρίαρχης κατάστασης των πραγμάτων βλέπει στην ποδοσφαιρική τέχνη και στην τεράστια απήχηση της μια δίοδο, δίπλα σε άλλες, για το αίτημα της αλλαγής του κόσμου. Αναδεικνύει μάλιστα παραδείγματα τέτοιων προσπαθειών στο εσωτερικό του ίδιου του ποδοσφαιρικού κόσμου.

Βασίλης Κωστάκης, Αλλάζοντας τον κόσμο με μια μπάλα

Πάντως, παρά την υποψία για πολλά από τα τεκταινόμενα στον χώρο του ποδοσφαίρου, ο Γκαλεάνο αγγίζει την καρδιά και την ψυχή των απανταχού ποδοσφαιρόφιλων όταν γράφει ότι δεν είναι «παρά ένας ζητιάνος που περιφέρεται ανά τον κόσμο παρακαλώντας για λίγο καλό ποδόσφαιρο στα γήπεδα και όταν η ευχή πραγματοποιείται, πανευτυχής για το θαύμα, λίγο με νοιάζει ποια ομάδα ή ποια χώρα παίζει».