Σένγκεν σε μια διαιρεμένη Κύπρο

Ο πρόεδρος της Κύπρου Νίκος Χριστοδουλίδης φέρνει ψηλά στην ατζέντα την ένταξη της χώρας στο Σένγκεν. Επιδιώκει συζήτηση στο Συμβούλιο Εσωτερικών Υποθέσεων στις 3 Δεκεμβρίου, ώστε να εξασφαλίσει προοπτική πολιτικής απόφασης και χρονοδιάγραμμα ένταξης εντός της προεδρικής θητείας του.

«Εχει ήδη ολοκληρωθεί όλη η τεχνική επεξεργασία και ευελπιστούμε εντός Δεκεμβρίου να συζητηθεί το θέμα στο αρμόδιο συμβούλιο, έτσι ώστε να ληφθούν και οι τελικές πολιτικές αποφάσεις», δήλωσε προσερχόμενος στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο

Ο Χριστοδουλίδης φαίνεται να βλέπει τον κίνδυνο να χαθεί το μομέντουμ, μπροστά στις επιφυλάξεις Ευρωπαίων εταίρων για την Πράσινη Γραμμή. Επιδιώκει να μπει το ζήτημα στην ατζέντα του Συμβουλίου γιατί, ενδεχομένως, προσβλέπει στα περιθώρια πολιτικών ανταλλαγμάτων μεταξύ των ηγετών, στο παζάρι για τα δισεκατομμύρια του νέου ευρωπαϊκού προϋπολογισμού.

Στην παρασκηνιακή διαβούλευση δεν υπάρχει ακόμα συμφωνία για τη νομική φόρμουλα εφαρμογής του κώδικα Σένγκεν στην Πράσινη Γραμμή. Η προοπτική αναθεώρησης του σχετικού Κανονισμού είναι ανεπιθύμητη για τη Λευκωσία, καθώς θα μπορούσε να ανοίξει συζήτηση για πρόσθετες απαιτήσεις ως προς τη συνολική εφαρμογή του. Εκκρεμεί επίσης η πρόσβαση σε δεδομένα Σένγκεν που ζητεί το Λονδίνο για τους ελέγχους σε δύο σημεία διέλευσης στο έδαφος των βρετανικών βάσεων.

Η διαδικασία ξεκίνησε το 2019, επί προεδρίας Αναστασιάδη, με υπουργό Εξωτερικών τον Χριστοδουλίδη. Ο ίδιος ως πρόεδρος της έδωσε νέα ώθηση μετά το 2023, θέτοντας κάπως βεβιασμένα το 2026 ως έτος ένταξης. Στα τέλη Σεπτεμβρίου, όμως, έγινε γνωστό ότι το θέμα δεν περιλήφθηκε στην ατζέντα του Συμβουλίου της 1ης Οκτωβρίου, παρά τη θετική τεχνοκρατική αξιολόγηση της Επιτροπής.

Με ορίζοντα την επανεκλογή του το 2028, ο Κύπριος πρόεδρος χρειάζεται ένα ευρωπαϊκό επίτευγμα. Η ένταξη προβάλλεται ως ζήτημα άσχετο με το Κυπριακό: ως υποχρέωση από την προσχώρηση στην Ε.Ε., ενίσχυση της ασφάλειας και διευκόλυνση μετακινήσεων και επενδύσεων. Η κυβέρνηση διαβεβαιώνει ότι η Πράσινη Γραμμή δεν είναι σύνορο και ότι οι ρυθμίσεις θα ευθυγραμμίζονται με τη Συνθήκη Προσχώρησης.

Ο Χριστοδουλίδης έχει εξασφαλίσει την υποστήριξη της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν και του ΕΛΚ, το οποίο στις 15 Οκτωβρίου τάχθηκε υπέρ της έγκαιρης ολοκλήρωσης των εκκρεμών βημάτων. Ωστόσο, η τεχνική ετοιμότητα δεν εξασφαλίζει αυτομάτως ένταξη. Απαιτείται ομόφωνη απόφαση του Συμβουλίου, μετά από διαβούλευση με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Η πολιτική απόφαση μπορεί να καθυστερήσει για χρόνια.

Το παράδοξο είναι το προφανές: η Πράσινη Γραμμή δεν είναι σύνορο, αλλά γραμμή κατάπαυσης του πυρός που χωρίζει ένα νησί και δύο κοινότητες που ανήκουν στην Ε.Ε. Η κυβέρνηση συζητεί την ένταξη στο Σένγκεν σαν να μπορεί να παρακάμψει το στρατηγικό αδιέξοδο στο Κυπριακό. Οι επίμονες προσπάθειες του γενικού γραμματέα του ΟΗΕ δεν οδήγησαν σε επανέναρξη ουσιαστικών διαπραγματεύσεων και ο Χριστοδουλίδης βρίσκεται στο κάδρο των ευθυνών.

Δύσκολα οι Ευρωπαίοι εταίροι μπορούν να αγνοήσουν τις προειδοποιήσεις του ΟΗΕ για την αποξένωση των κοινοτήτων και τα εμπόδια στην επικοινωνία και τη συνεργασία τους. Η εφαρμογή του Κανονισμού της Πράσινης Γραμμής αποτελεί ήδη πεδίο προστριβών. Τι θα προσθέσουν αυστηρότεροι έλεγχοι στα σημεία διέλευσης;

Η μη συμμετοχή στο Σένγκεν αποτελεί επιμέρους ευρωπαϊκή εκκρεμότητα. Πολύ μεγαλύτερη παραμένει, από το 2004, η αναστολή εφαρμογής του κεκτημένου στις κατεχόμενες περιοχές, βάσει του Πρωτοκόλλου 10. Ολόκληρη η Κύπρος ανήκει στην Ε.Ε., αλλά η ουσιαστική ευρωπαϊκή ολοκλήρωσή της παραμένει ανολοκλήρωτη. Το διακύβευμα υπερβαίνει τις ουρές στους ελέγχους διαβατηρίων και τις διευκολύνσεις επενδυτών. Αφορά την άρση της κατοχής, την επανένωση, τα δικαιώματα και την ασφάλεια όλων των Κυπρίων.

Η πολιτική για το Σένγκεν δεν συνάντησε αξιόλογο δημόσιο αντίλογο. Μήπως η ενίσχυση των ελέγχων, με κίνδυνο να παγιωθούν ως συνοριακοί, γίνεται τελικά επιδίωξη; Η Ιρλανδία, με κατοχυρωμένη εξαίρεση από το Σένγκεν, θέλει να διατηρήσει τους διαδρόμους επικοινωνίας με το Ηνωμένο Βασίλειο και δείχνει διαφορετική στρατηγική ιεράρχηση.