Σ’ έναν κόσμο γοητευτικό και περίπλοκο

Ενάντια στην πρωτοτυπία. Αυτός θα ήταν πιθανότατα ο τίτλος του βιβλίου αυτού, αν ήταν γραμμένο εκατό χρόνια πριν. Ομως ο Μουτσόπουλος δεν θέλει να προκαλέσει τον ενθουσιασμό ή την οργή που ήθελαν ο Μαρινέτι ή ο Μπατάιγ. Δεν θέλει να γράψει ένα μανιφέστο. Οχι γιατί τα μανιφέστα είναι εκτός μόδας. Αλλά γιατί βρισκόμαστε, όπως μας επισήμανε και στα προηγούμενα βιβλία του, σε μια εποχή ψευδών βεβαιοτήτων της στιγμής, σε μια εποχή της εφήμερης αλήθειας του ίνσταγκραμ και του τικ-τοκ, διαφορετικής κάθε φορά, διαμορφωμένης από αλγορίθμους, ανάλογα με τις προτιμήσεις και τις αδυναμίες του καθένα μας.

Σε μια εποχή που, όπως πολύ παραστατικά μας εξηγεί ο συγγραφέας, ο ίδιος ο ισχυρισμός πρωτοτυπίας σημαίνει τον σφετερισμό της δημιουργικότητας άλλων και τη χονδροειδή παραγνώριση της αξίας τους. Εντεκα από τα 34 κεφάλαια του βιβλίου του τελειώνουν με ερωτηματικό και άλλα επτά με αποσιωπητικά, όπως και ο υπέρτιτλος σε όλες τις ζυγές σελίδες. Πρόκειται για μια ευθεία προτροπή για σκέψη, μάλλον, παρά για αποδοχή του κόσμου μας όπως αυτός διαμορφώνεται περίπου από τη δεκαετία του 1990 και μετά. Μια προτροπή να κοιτάξουμε στα μάτια μια πραγματικότητα που είναι ήδη εδώ, παρά να (ξανα)προσπαθήσουμε να ερμηνεύσουμε με ξεπερασμένα εργαλεία μια πραγματικότητα που ανήκει στο παρελθόν.

Διαβάζοντας το βιβλίο συνειδητοποιούμε ότι τα γεγονότα στα οποία μας καλεί ο Μουτσόπουλος να εστιάσουμε ανήκουν σε ένα ασύλληπτων διαστάσεων κύμα που όχι μόνο υπονομεύει, αλλά και εξαλείφει κάθε προηγούμενη βεβαιότητα. Καμία από τις αξίες που θέσπισε ο μοντερνισμός, με την πιο πλατιά έννοιά του, δεν φαίνεται να αντέχει στις μέρες μας.

Η αυθεντικότητα ούτε μπορεί να κατοχυρωθεί ούτε να χρησιμεύσει ως μέτρο αξιολόγησης, όχι μόνο της τέχνης, αλλά και οποιασδήποτε δραστηριότητας. Γιατί άλλωστε να θεωρηθεί αυθεντικό αυτό που δεν έχει προηγούμενο (αν μπορέσουμε να υποθέσουμε ότι κάτι τέτοιο είναι δυνατόν), και όχι αυτό το οποίο γίνεται, έστω και εφήμερα, παλλαϊκά αποδεκτό; Δεν είναι αυθεντικό λαϊκό τραγούδι το «Τα μαύρα μάτια σου» του Μανώλη Αγγελόπουλου που σιγοτραγουδούσαν τόσοι και τόσοι πριν από έξι δεκαετίες σε κάθε γωνιά της Ελλάδας; Και όμως, ήταν μια μεταγραφή ενός ινδικού τραγουδιού, όπως και δεκάδες άλλα, της εποχής αυτής.

Η δημιουργικότητα αναζητείται στην ποικιλία των αντιγραφών και των επαναλήψεων, και μάλιστα όχι απαραίτητα σε ξένα -σε σχέση με το αρχικό- συγκείμενα. Είναι το πρώτο εστιατόριο σε έναν τυχαίο δρόμο του Χανόι του Βιετνάμ που καθιέρωσε μια νέα γεύση; Εκείνο στο οποίο πρέπει να τρώμε ή ένα από τα δεκάδες διπλανά του, που το έχουν αντιγράψει, συχνά προς το καλύτερο; Ο Μουτσόπουλος μας καλεί να δούμε τι σημαίνει η κάθε επιλογή μας, χωρίς όμως να μας υποβάλλει κάποια «σωστή» απάντηση.

Δεν είναι μόνο ένα πιάτο με ρύζι και καρυκεύματα στο οποίο οφείλουμε να επαναπροσδιορίσουμε την έννοια της μοναδικότητας και της πρωτοτυπίας και να την αμφισβητήσουμε συνολικά. Η πρωτοτυπία δεν αποτελεί κριτήριο και εχέγγυο ποιότητας. Μήπως πρέπει να κηρύξουμε την πρωτοτυπία αδύνατη, και ίσως πια απάνθρωπη, αν αναλογιστούμε τις τρομακτικές ικανότητες της Τεχνητής Νοημοσύνης;

Ο Μουτσόπουλος έχει ταξιδέψει σε ολόκληρο τον κόσμο και έχει αξιοποιήσει με τον καλύτερο τρόπο την παρατηρητικότητα και την ευαισθησία του καταγράφοντας τον παλμό της εποχής μας από το Ιράν και την Κορέα έως το Ιράκ και τη Σομαλία. Τα ερωτήματα που ανακύπτουν από τον καταιγισμό των σχολίων του είναι συχνά ενοχλητικά, αν όχι βασανιστικά. Καταλαβαίνει κανείς ότι η σύγχρονή μας αντίληψη για το πρωτότυπο και τη δημιουργικότητα βασίζεται εν πολλοίς σε ένα μίγμα προκαταλήψεων για την ανωτερότητα της Δύσης, καθαρής άγνοιας και ανεπίτρεπτου ελιτισμού, που όχι μόνο μας κάνει να θεοποιούμε τα λάθος πράγματα, αλλά και δεν μας αφήνει να εκτιμήσουμε πολλά πολλά άλλα. Με λίγα λόγια μάς κάνουν φτωχότερους. Ισως λοιπόν, αυτό το βιβλίο, που διαβάζεται εύκολα και ευχάριστα, να γράφτηκε για αυτόν τον λόγο. Για να προσπαθήσει να μας πλοηγήσει σε έναν κόσμο άπειρης πολυπλοκότητας και γοητείας. Ή μήπως δεν έχει καν αυτή τη φιλοδοξία και είναι εν τέλει μόνο ένα μοιρολόι για έναν κόσμο που φεύγει, έναν κόσμο αθωότητας βασισμένης σε προκατασκευασμένες αξίες που αντικαθίσταται από έναν καινούργιο, στον οποίο είμαστε αναγκασμένοι να αντιμετωπίζουμε με καχυποψία όλα τα ερμηνευτικά εργαλεία με τα οποία τον αντιλαμβανόμαστε και τις αξίες που τα υποστηρίζουν.

*Αρχιτέκτονας. Διετέλεσε καθηγητής Ιστορίας και Θεωρίας της Αρχιτεκτονικής στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων του Πανεπιστημίου της Πάτρας