Ρευστή πραγματικότητα

«Το παράξενο είναι πάντα πιο αληθινό». Αυτή η φράση ανήκει στη Σιλβίνα Οκάμπο και αποτελεί την προμετωπίδα της νέας συλλογής διηγημάτων της Σαμάντα Σβέμπλιν, που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Πατάκη, σε εξαιρετική μετάφραση της Εφης Γιαννοπούλου, με τίτλο «Το καλό μες στο κακό». Η Αργεντινή Οκάμπο φαίνεται να έχει βρει μια άξια κληρονόμο και συνεχίστρια της λογοτεχνίας του ψυχολογικού παράδοξου.

Η Σβέμπλιν, μετά τη συλλογή διηγημάτων «Επτά άδεια σπίτια» και τη νουβέλα «Απόσταση Ασφαλείας», στη νέα

συλλογή ιστοριών απεικονίζει εύθραυστες καταστάσεις όπου το οικείο δέχεται ριπές αγωνίας και παραδοξότητας. Στα διηγήματα της συλλογής ελλοχεύει μια υπόκωφη αγωνία που εντείνεται με τη σταδιακή συνειδητοποίηση ότι η πραγματικότητα είναι ασταθής και ότι η ανθρώπινη ταυτότητα δεν αποτελεί ποτέ ένα απολύτως κλειστό και προστατευμένο σύστημα. Η συγγραφέας αποκαθηλώνει διαρκώς τις βεβαιότητες των ηρώων της και με την αφηγηματική της ενάργεια τοποθετεί το παράξενο στον πυρήνα της ίδιας τους της καθημερινότητας.

Η συλλογή αποτελείται από έξι διηγήματα με την εναρκτήρια ιστορία, «Καλώς ήρθες στην κοινότητα», να δίνει τον ρυθμό που απαιτείται σε μια συλλογή που θέλει να ανήκει σε μια συγκεκριμένη μορφή λογοτεχνίας. Η ηρωίδα, έχοντας αποτύχει στην απόπειρά της να αυτοκτονήσει με πνιγμό στη θάλασσα, επιστρέφει στην καθημερινότητά της έχοντας αποκτήσει μια νέα, σχεδόν οδυνηρή διαύγεια. Η επαφή της με έναν παράξενο γείτονα, ο οποίος τη μυεί στη θανάτωση και το γδάρσιμο ζώων, αποκτά χαρακτήρα τελετουργίας. Η εικόνα του σώματος που ανοίγει «σαν βιβλίο» λειτουργεί ως μεταφορά μιας βαθύτερης γνώσης: «Πρέπει να προκαλείτε πόνο». Ο πόνος δημιουργεί ενοχή και η ενοχή είναι η τροφή της ζωής. Ο παράξενος σαμάνος που έγδερνε με άνεση τα νεκρά ζώα του κυνηγιού του, παρουσιάζεται ως μια ελπίδα νοήματος της βυθισμένης στην απόγνωση ζωής της.

Οι ιστορίες της Σβέμπλιν δομούνται επάνω σε μια αίσθηση φόβου και αγωνίας. Οι ήρωές της είναι εξ αρχής εγκλωβισμένοι σ’ αυτή τη δομή, γεγονός που ο αναγνώστης το καταλαβαίνει από τις πρώτες εικόνες κάθε διηγήματος. Στο διήγημα «Ενα μυθικό ζώο» μια ετοιμοθάνατη μητέρα τηλεφωνεί σε μια παλιά φίλη της είκοσι χρόνια μετά το μοιραίο ατύχημα του μικρού γιου της, για να της πει τι θυμάται από το ατύχημα. Μέσω μιας τηλεφωνικής γραμμής συνδέονται οι διαφορετικές ήπειροι όπου ζουν και αναμοχλεύονται οι αναμνήσεις της τραγικής βραδιάς. Ενα παιδί που ήθελε να γίνει άλογο σκοτώνεται πέφτοντας από το περβάζι, χωρίς κανείς από τους παρόντες να μπορέσει να προλάβει το ατύχημα. Την ίδια στιγμή ένα άλογο βρίσκεται ριγμένο στην άσφαλτο, άρρωστο και πληγωμένο. Η συγχρονία των τραυματικών γεγονότων και η ανάγκη της μάνας να μάθει πού βρίσκεται αυτό το άλογο υποδόρια λειτουργεί όπως η «αποδημία» στην «Απόσταση ασφαλείας», σαν να έχει μεταφερθεί δηλαδή το πνεύμα του μικρού παιδιού στο ζώο.

Το πιο συγκλονιστικό διήγημα της συλλογής όμως και το πιο μεγάλο σε έκταση είναι το «Μάτι στο λαρύγγι». Αφηγητής είναι ένα παιδί που τη δεκαετία του 1990, υπό την επίβλεψη του πατέρα του, καταπίνει μια μπαταρία αριθμομηχανής και υποβάλλεται σε τραχειοστομία. Αναρωτιέται αν ένα τέτοιο τρυπημένο σώμα εξακολουθεί να είναι σώμα. Η αίσθηση του εαυτού γίνεται αλλόκοτη και στοιχειώνει τους γονείς του. Ο πατέρας, φορτωμένος με την ενοχή του ατυχήματος και μετά από ένα περιστατικό στιγμιαίας εξαφάνισης του παιδιού σε μια στάση βενζινάδικου, δέχεται κάθε βράδυ αργά τη νύχτα ανώνυμα και σιωπηλά τηλεφωνήματα. Στην αρχή προσπαθεί να κατανοήσει την προέλευση, αλλά μετά μένει κι αυτός σιωπηλός μέχρι να κλείσει η γραμμή. Η Σβέμπλιν εισάγει με μία νύξη το απροσδόκητο και αναπάντεχο στην απορία του πατέρα. Η σιωπή του παιδιού και η σιωπή στην τηλεφωνική κλήση είναι ο χώρος συνεννόησής τους.

Το σώμα, τα σπίτια, η οικογένεια, η αγνή φροντίδα για τον ασθενέστερο, η παιδική ηλικία γίνονται εστίες αναστάτωσης και αποσταθεροποίησης. Κάτω από τη διαυγή και στέρεη γραφή της Σβέμπλιν υποφώσκει μια αίσθηση ότι κάτι θα συμβεί γιατί τίποτα δεν είναι καθορισμένο. Στις ιστορίες της το ανοίκειο δεν αποτελεί αφόρητη εκτροπή, ούτε περιγράφεται με όρους μυστικισμού. Είναι ένα ενδεχόμενο της ύπαρξης που μπορεί να διευρύνει τις εμπειρίες και να αποκαθηλώσει τις προκαταλήψεις.

Επιμέλεια: Μισέλ Φάις