Προφήτες του «τέλους της ιστορίας»

Στις δύσκολες εποχές που ζούμε με την κυριάρχηση των πολεμικών μηχανών των μεγάλων δυνάμεων, την αυθαίρετη εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, την άγρια επιθετικότητα των ΗΠΑ στη Βενεζουέλα, του Ισραήλ στη Γάζα και στον Λίβανο και μαζί με τις ΗΠΑ στο Ιράν, την αδυναμία στις Ευρώπης να αρθρώσει έναν άλλον λόγο και την απουσία του λαϊκού παράγοντα από όλα αυτά, επανήλθε στο προσκήνιο η ανασφάλεια και η απογοήτευση. Αυτό το κλίμα επιδεινώνει η απαισιοδοξία από την ύφεση του δημοκρατικού

Δηλαδή, ότι τίποτε δεν μπορεί να γίνει πια σε επίπεδο ριζικής αλλαγής των θεσμών προς την κατεύθυνση του δημοκρατικού πολιτεύματος. Αρα είμαστε καταδικασμένοι να ζούμε στις φιλελεύθερες κοινοβουλευτικές ολιγαρχίες, οιονεί αιρετές μοναρχίες (Τραμπ, Μακρόν, Μητσοτάκης), που έχουν καταντήσει πια εμφανή όργανα του άγριου καπιταλισμού.

Ομως κάθε προφητεία έχει αποδειχθεί λανθασμένη, αφού το μέλλον είναι άγνωστο και απρόβλεπτο και επιπλέον αυτή μας εγκλωβίζει στη στατικότητα. O Γερμανός κοινωνιολόγος Karl Mannheim έγραφε ότι κάθε προφητεία μεταβάλλει κατ’ ανάγκη την ιστορία σε αιτιοκρατούμενη περιοχή και μας στερεί τη δυνατότητα επιλογής και απόφασης, νεκρώνοντας έτσι το κριτήριο κρίσης και το άνοιγμα σε νέες διαμορφώσεις. Η προφητεία μεταβάλλει δηλαδή την ιστορία σε καθοριστικότητα, σε ντετερμινισμό στον οποίο η Hannah Arendt άσκησε κριτική. Τόνιζε ότι αυτά που συμβαίνουν δεν οφείλονται σε κάποια αναγκαιότητα, αλλά είναι εντελώς τυχαία. Επομένως κανείς δεν γνωρίζει τι θα συμβεί, διότι πολύ απλά τα πάντα εξαρτώνται από έναν τεράστιο αριθμό μεταβλητών, δηλαδή από την καθαρή σύμπτωση.

Ο Καστοριάδης, από την πλευρά του, έδωσε μια οντολογική διάσταση. Στην ιστορία δεν υπάρχουν αδήριτοι νόμοι, νομοτέλειες και αναγκαιότητες, δεν υπάρχει καθοριστικότητα, ντετερμινισμός, αλλά ανθρώπινη φαντασιακή δημιουργία. Δημιουργία νέων οντολογικών ειδών που δεν καθορίζονται από ορθολογικά, φυσικά ή οικονομικά αίτια. Η αντίληψη αυτή είναι αντίθετη όχι μόνο σε κάθε αιτιοκρατία και ορθολογισμό αλλά και σε κάθε θεωρία περί «τέλους της ιστορίας». Ο Καστοριάδης ανέδειξε επίσης την αυτοαλλοίωση της κοινωνίας που δεν είναι απαραίτητο να εκδηλώνεται ως έκρηξη και δημιουργία ριζικών μορφών, αλλά και ως μικρές αλλαγές, τάσεις, κατευθύνσεις. Πραγματικότητα δεν είναι μόνο αυτό που βλέπουμε, αλλά και αυτό που συμβαίνει «υπογείως» και δεν μπορούμε να το συλλάβουμε. O Ernst Bloch το εξέφρασε πολύ ωραία: «Ζούμε περιτριγυρισμένοι από δυνατότητα, όχι απλώς από παρουσία. Στη φυλακή της απλής παρουσίας δεν θα μπορούσαμε καν να κινηθούμε, ούτε καν να αναπνεύσουμε». Η δυνατότητα είναι χαρακτηριστικό και του ατόμου και της κοινωνίας. Αυτά δεν συνάγονται από κάποια ιδεολογία ή από «αισιόδοξη» θεώρηση της ιστορίας, αλλά από διαπιστώσεις ιστορικές και κοινωνιολογικές.

Από την άλλη το να διαπιστώνεις σήμερα την ύφεση του δημοκρατικού κινήματος δεν είναι «απαισιόδοξη» θεώρηση της ιστορίας. Είναι πραγματολογική διαπίστωση λογικών και μη εθελοτυφλούντων υποκειμένων. Το ότι υπάρχει ύφεση δεν σημαίνει εξαφάνιση του κινήματος, αλλά έκλειψή του. Το να συμπεραίνεις όμως από την έκλειψή του το τέλος του, σημαίνει υποταγή στο υπάρχον, ιεροποίηση του τετελεσμένου, φετιχισμό της πραγματικότητας.

Θα έλεγε κανείς ότι οι προφητείες περί του «τέλους της ιστορίας» είναι ανόητες, στερούνται νοήματος. Οι φορείς τους όμως αποσκοπούν σε δύο βασικά πολιτικά νοήματα: είτε επιθυμούν την υποστήριξη και διατήρηση του υπάρχοντος ολιγαρχικού κοινοβουλευτικού συστήματος είτε κατασκευάζουν άλλοθι για τον συμβιβασμό και την υποταγή τους στην ετερονομία. Αυτή είναι η αλήθεια είτε το θέλουν είτε όχι, είτε το ξέρουν είτε όχι οι υποστηρικτές του «τέλους». Ετσι, οι αντιλήψεις αυτές θα πρέπει να αναιρούνται και να αποκαλύπτεται ο βαθύτερος πολιτικός σκοπός τους.

Το σημαντικό όμως δεν είναι οι προφητείες για το μέλλον αλλά η εκλογή μας και η στάση μας στο παρόν, δηλαδή οι αξίες που έχουμε και υπερασπιζόμαστε και δίνουν νόημα στη ζωή μας. Είναι αξίες μας η ελευθερία, η ισότητα, η δικαιοσύνη, η δημοκρατία, η αυτονομία και ο αγώνας γι’ αυτές; Ή η υποταγή, η συμμόρφωση και η συνοδοιπορία με τις κομματικές γραφειοκρατίες, η ετερονομία και η προσωπική ανέλιξη μέσω της διάδοσης ότι τίποτε δεν μπορεί να γίνει;

Οι αντιλήψεις περί αλλαγής στα ανθρώπινα, ατομικά και κοινωνικά ήταν γνωστές και πριν από 2.500 έτη όταν ο διαυγής Εφέσιος διακήρυττε «πάντα χωρεί, ουδέν μένει» και οι μεγάλοι σοφιστές επέφεραν ανατροπές με τη διάκριση «νόμος – φύσις», ενώ ο Αριστοτέλης το διατύπωνε με απαράμιλλο τρόπο: «πάντα γαρ ενδέχεται άλλως έχειν». Ολα αλλάζουν, όλα μπορούν να αλλάξουν.

●Διδάκτορας Φιλοσοφίας, συγγραφέας