Πορώδη ταφικά μνημεία

Η ατομική έκθεση της Νόρας Λέφα* με τίτλο «Κάτω από τον Ορίζοντα» αποτελεί φόρο τιμής στους σφουγγαράδες της Ύδραςκαι το συχνά τεράστιο τίμημα που πλήρωναν για να επιβιώσουν σε ένα άνυδρο νησί που ζούσε ακόμη κάτω από τη σκιά των οικογενειών των μεγάλων καπεταναίων του 19ου αιώνα.

Στην έκθεση της Λέφα εγκιβωτίζονται πολλά από τα στοιχεία που έχει παρουσιάσει και σε προηγούμενες εκθέσεις της, με αποκορύφωμα τις σημαντικές εκθέσεις της για το Σαράγιεβο. Εκεί συνέδεσε τον χρόνο με τη διαφυγή από την πόλη. Τώρα και πάλι ο χρόνος παίζει κομβική σημασία: είναι ο χρόνος που χρειάζονταν οι δύτες για να επιστρέψουν με τα σφουγγάρια. Αυτό είναι το σχεδόν σκανδαλώδες προτέρημα των εκθέσεών της, το ότι δηλαδή καταφέρνει να χωροποιήσει τον χρόνο και να επιτρέψει σε αυτή τη σχέση να γίνει άμεσα αντιληπτή. Πώς το κάνει; Με πολλούς τρόπους, ο βασικότερος των οποίων είναι ο ρυθμός, το tempo που προσδίδει μέσω μουσικής στον χώρο, με το Νυχτερινό του Σοπέν, μια ελεγεία στο ημιτελές, το ανολοκλήρωτο, σε ρυθμό ρουμπάτο για τις ζωές που κάποιοι δεν έζησαν.

Ο επιμεικτικός χαρακτήρας της εγκατάστασης ενισχύεται από την ενσωμάτωση του video art. Πίσω από τα πανιά, ανθρώπινες σιλουέτες προβάλλονται και μας πλησιάζουν, αποκαλυπτόμενες μόνο ως σκιές. Ο φακός δεν εστιάζει ποτέ αρκετά ώστε να διακρίνονται τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους, διατηρώντας τις μορφές τους αινιγματικές και τις ίδιες ως απρόσιτες υπάρξεις.

Τα πανιά, αρχικά λεία και περιποιημένα, καταλήγουν σκληρά από το αλάτι της θάλασσας στην οποία είχαν βυθιστεί. Συστρέφονται σαν σχοινιά και δένονται μεταξύ τους, το ένα με το άλλο, με διαδοχικούς κόμπους. Η συστροφή τους μοιάζει να εκφράζει μια απέλπιδα προσπάθεια να δημιουργηθεί ένα μέσο που θα επέτρεπε στον εγκλωβισμένο να αναδυθεί από το σκοτάδι του βυθού. Τελικά, καταλήγουν να θυμίζουν κάβους, το κατεξοχήν σύμβολο της σκληρότητας της θαλάσσιας εργασίας, μαρτυρώντας, ίσως, ότι μόνο λίγοι σώθηκαν.

Στον τοίχο η επιμελήτρια τοποθέτησε μια λωρίδα εκτυπωμένων στίχων ενός ποιήματος του Σεφέρη, του Μυθιστορήματος ΙΓ΄ Ύδρα, πρώτα στα ελληνικά, και μετά στα αγγλικά, σε μετάφραση του Edmund Keeley. Στην πραγματικότητα η αντίστιξη των στίχων του ποιήματος με τις παραστάσεις δημιουργεί ανοικειότητα, καθώς αυτό που η Λέφα παρουσιάζει αποδομεί τελικά το ποίημα και την εικονοπλασία του. Τα άσπρα πανιά και τα λευκά φτερά για τα οποία κάνει λόγο ο Σεφέρης έχουν αντικατασταθεί με τα μαύρα σάβανα της απώλειας.

Η οθόνη παρουσίαζε αδιάκοπα εικόνες σε βαθύ μπλε – όχι το νοσταλγικό γαλάζιο αλλά εκείνο της βαθιάς, απρόσιτης θάλασσας, αυτής που σε πνίγει. Η κάμερα άρχιζε να περιστρέφεται αργά, παραπέμποντας στις βολβοστροφές των πνιγμένων, καθώς ο ορίζοντας εγκατέλειπε την οριζόντια θέση του και περιστρεφόταν βασανιστικά, ακυρώνοντας κάθε σταθερό σημείο αναφοράς.

Στο πρεβάζι του μοναδικού παράθυρου της αίθουσας, σφουγγάρια βαμμένα μαύρα, ταπεινά και πολύτιμα ταυτόχρονα, δηλώνουν τον στόχο των βουτηχτάδων. Είναι τα μικρά, πορώδη ταφικά τους μνημεία.

* Η Νόρα Λέφα MA, MSc, PhD, είναι Αναπληρώτρια Καθηγήτρια της Σχολής Καλών Τεχνών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.

«Κάτω απο τον Ορίζοντα»

(Αίθουσα Τέχνης και Συναυλιών Μελίνα Μερκούρη, Ύδρα 18-20/09/2026)