Περί βλακείας

Οταν μιλάμε, κάνουμε το λάθος οι λέξεις «βλάκας» και «ηλίθιος» να σημαίνουν το ίδιο πράγμα. Ομως στην κοινωνιολογία και την ψυχιατρική έχουν διαφορετικό νόημα. Η λέξη ηλίθιος προέρχεται από το αρχαιοελληνικό «α-λεός» (αυτός που είναι χαμένος). Στην ψυχιατρική σημαίνει μια κλινική βαριά νοητική υστέρηση. Ομως ενώ η σκέψη του είναι αργή, «παιδική» θα έλεγε κάποιος, ο ηλίθιος δεν έχει δόλο, ούτε προσπαθεί να φανεί έξυπνος. Είναι αυτό που ο Ρόμπερτ Μούζιλ ονόμαζε «τίμια ή καλόκαρδη βλακεία».

Αντίθετα η λέξη βλαξ προέρχεται από την «ινδοευρωπαϊκή» ρίζα μλακ (το σύμπλεγμα μλ τρέπεται συχνά σε βλ όπως το χόρτο μλίτον έγινε βλίτο) και σήμαινε τον νωθρό, τον μαλακό, αυτόν που βαριέται να σκεφτεί. Στην περίπτωση αυτή δεν μιλάμε για υστέρηση, αλλά για συμπεριφορική επιλογή. Ο βλάκας (μλάκας) έχει τη νοητική ικανότητα να σκεφτεί, αλλά αρνείται να το κάνει. Παράλληλα χαρακτηρίζεται από πνευματική τεμπελιά, δογματισμό και απόλυτη βεβαιότητα.

Με βάση τα στοιχεία τα οποία παραθέσαμε για τη διάκριση μεταξύ ηλίθιου και βλάκα μπορούμε να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι ο ηλίθιος δεν μπορεί, ενώ ο βλάκας δεν θέλει να σκεφτεί. Κατ’ επέκταση ηλίθιος βλάκας είναι αυτός που δεν μπορεί, ούτε θέλει να σκεφτεί. Στον ίδιο χώρο συμπεριφοράς εντάσσεται και ο ευφυής βλάκας. Αυτός ενώ έχει όλα τα χαρακτηριστικά του βλάκα, όπως άκρατο εγωισμό, πνευματική νωθρότητα, έλλειψη κριτικής σκέψης, η φύση τον έχει προικίσει με ταλέντα και ικανότητες. Με λίγα λόγια οι άνθρωποι αυτού του τύπου είναι χαρισματικοί βλάκες, οι οποίοι όμως χρησιμοποιούν το χάρισμά τους αποκλειστικά για το προσωπικό τους όφελος.

Επειδή δε η χαμέρπεια είναι η πλέον διακριτή ιδιότητα του ηλίθιου βλάκα ενώ η εξουσιομανία είναι η ιδιότητα του ευφυούς βλάκα, τα δύο είδη συνυπάρχουν και συνεργάζονται αρμονικά, διότι το ένα χρησιμοποιεί το άλλο ώστε να επιβιώνουν οι μεν και να επικρατούν οι δε. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας τέτοιας αγαστής συνεργασίας θα το συναντήσουμε στο οργανωμένο έγκλημα. Ο ηλίθιος βλάκας είναι ο μπράβος, ο ευφυής βλάκας είναι ο κάπο, το αφεντικό. Μπράβος χωρίς κάπο δεν μπορεί να επιβιώσει, αλλά και κάπο χωρίς μπράβους δεν μπορεί να επικρατήσει. Τολμώ δε να πω ότι παρόμοιες συμπεριφορές και κοινωνικοπολιτικού χαρακτήρα νευρικές συνάψεις θα συναντήσουμε, εκτός από τα αυταρχικά καθεστώτα, δυστυχώς και στον χώρο της λεγόμενης φιλελεύθερης κομματοκρατίας. Εξουσιομανής αρχηγός κόμματος χωρίς στρατιά χαμερπών υποστηρικτών δεν έχει υπάρξει.

Και ας κάνουμε μια προσομοίωση στον χώρο της πολιτικής, όπου θα μπορέσουμε να καταλάβουμε πώς λειτουργεί αυτή η συνεργασία. Για να εξηγούμεθα, το παράδειγμα είναι προϊόν φαντασίας και δεν έχει σε καμία περίπτωση σχέση με την πραγματικότητα.

Ας υποθέσουμε λοιπόν ότι κάποιος ευφυής βλάκας ηγέτης, με σκοπό είτε να αποσπάσει την προσοχή της μάζας από τα καθημερινά της προβλήματα είτε να κρατήσει την εξουσία π.χ. εν όψει επικείμενων εκλογών ή λόγω της εμπλοκής του σε οικονομικά και άλλου τύπου σκάνδαλα, χρησιμοποιεί ως εργαλείο έναν υπαρκτό ή ανύπαρκτο εσωτερικό ή εξωτερικό εχθρό. Ας υποθέσουμε επίσης ότι με βάση τον κανόνα τον οποίο σέβονται ιδιαίτερα οι ευφυείς βλάκες, μια κρίση, ακόμα και μια καταστροφή, είναι μια ευκαιρία που θα τους προσπορίσει όφελος, άσχετα από τις συνέπειες που θα έχει αυτή στη χώρα τους και παρ’ όλα αυτά είναι διατεθειμένοι να το τολμήσουν.

Τότε αυτό που θα δούμε είναι η κινητοποίηση μιας πρόθυμης στρατιάς ηλιθίων βλακών, οι οποίοι ως διά μαγείας θα εμφανιστούν να πλειοδοτούν σε εθνικισμό, σε μισαλλοδοξία, σε φιλοπόλεμη ρητορική, καλώντας τους πάντες να θυσιάσουν ό,τι έχουν και δεν έχουν για τη δύσμοιρη πατρίδα, η οποία τους κοιτά με τα μάτια δακρυσμένα από την απόγνωση γι’ αυτό που την περιμένει.

Το πρόβλημα βέβαια αρχίζει να γίνεται σοβαρότερο όταν ο ευφυής βλάκας πέφτει στην παγίδα κάποιου ή κάποιων ευφυέστερων βλακών ηγετών, οι οποίοι τον χρησιμοποιούν αυτόν και τον στρατό των βλακών που τον ακολουθεί, αλλά μοιραία και τους υπόλοιπους αθώους του αίματος, ως υπομόχλιο ώστε να εξυπηρετήσουν σκοτεινότερα και σημαντικότερα συμφέροντα από αυτά που επιζητεί ο ευφυής βλάκας για τον εαυτό του. Και ως γνωστόν το υπομόχλιο είναι συνήθως μια άχρηστη πέτρα που όταν σου κάνει τη δουλειά, την πετάς στον σωρό με τις άλλες.

●Νομικός, συγγραφέας