Η υπεξαίρεση της ψήφου

«[…] Τι θα κάνετε μετά την ανεξαρτητοποίησή σας, θα μετακινηθείτε σε αυτό ή σε άλλο κόμμα;» «[…] Δεν έχω αποφασίσει ακόμα. Παρακολουθώ τις εξελίξεις […] με γνώμονα πάντα το καλό της παράταξης και της κοινωνίας».

Τι εξαιρετικά σπάνια πειραματική πολιτική περίοδος! Ολα γίνονται λες για να αναρωτηθούμε πώς γίνεται ο εντολοδόχος να μπορεί να έχει εξουσία πάνω σε εκείνον που του δίνει την εξουσία, πώς η εργασία της πολιτικής εκπροσώπησης μετασχηματίζεται τελικά σε πηγή πολιτικής αλλοτρίωσης, αλλά και πώς να καταπολεμηθεί

Αν θελήσει κανείς να απασχοληθεί με αυτά τα ερωτήματα, αν θελήσει να απαντήσει στο γιατί «κατά έναν μυστηριώδη τρόπο (ο πολιτικός) αποξενώνεται από τη βάση που τον ανέδειξε και ενεργεί σαν να βρισκόταν στο Τέξας ή στο Ουζμπεκιστάν», για να μιλήσουμε όπως ο Ελύτης, οφείλει να θυμηθεί όσα έχουν ξεχαστεί και αγνοηθεί.

Να θυμηθεί, τουλάχιστον, πως «η πολιτική» λειτουργεί ως ένας σχετικά αυτόνομος χώρος, στον οποίο δρουν οι επαγγελματίες της πολιτικής· αυτοί που (αντ)αγωνίζονται μεταξύ τους για την απόκτηση και τη διατήρηση του πολιτικού κεφαλαίου, δηλαδή, όπως σημείωνε ο Πιερ Μπουρντιέ, αυτής της καθαρά πιστωτικής αξίας που εξαρτάται από την αντιπροσώπευση, από την πίστη των πολιτών στην κατοχή ιδιοτήτων από ένα πρόσωπο με το οποίο τους ενώνει ένα ορθολογικό συμβόλαιο, το «πολιτικό πρόγραμμα». Εκ του γεγονότος πως η πρόσβαση σε αυτό το πεδίο απαιτεί πόρους, εξειδικευμένες γνώσεις, τεχνικές ικανότητες που δεν διαθέτουν όλοι οι πολίτες, παράγεται μια σαφής διάκριση ανάμεσα στους επαγγελματίες της πολιτικής και στους απλούς πολίτες, οι οποίοι αναγκάζονται να αναθέσουν σε άλλους την εκπροσώπησή τους. Ετσι, ο εκπρόσωπος αποκτά τη δυνατότητα να μιλά, να ενεργεί και να αποφασίζει εξ ονόματος μιας ομάδας. Και από τη στιγμή που ο εκπρόσωπος αποκτά δημόσια αναγνώριση, θεσμική θέση και πρόσβαση στους μηχανισμούς λήψης αποφάσεων, συγκεντρώνει ένα είδος συμβολικού κεφαλαίου που του επιτρέπει να ορίζει ο ίδιος ποια είναι τα συμφέροντα της ομάδας και πώς αυτά οφείλουν να εκφραστούν.

Αυτό το πλαίσιο καθιστά τη διάκριση ανάμεσα σε εκείνον που εκπροσωπεί και σε εκείνους που εκπροσωπούνται δυσδιάκριτη, με άμεσο αποτέλεσμα η απόσταση ανάμεσα στους αντιπροσώπους και στους αντιπροσωπευόμενους να αποτελεί δομικό χαρακτηριστικό του πολιτικού πεδίου και η υπεξαίρεση να είναι πάντοτε μια ενδεχόμενη δυνατότητα, καθώς η αντιπροσώπευση προϋποθέτει την αντικατάσταση της άμεσης παρουσίας των πολλών από τη δράση των λίγων.

Βέβαια, η δυνατότητα αυτή βρίσκει την πλήρη εκπλήρωσή της στην περίπτωση των κυριαρχούμενων στρωμάτων, τα οποία, εξαιτίας της οικονομικής και πολιτισμικής τους ένδειας, υπάρχουν ως ομάδα μόνο αν κινητοποιηθούν ή εφοδιαστούν με εκπροσώπους. Αντίθετα, οι κυρίαρχες ομάδες επιβάλλουν την παρουσία τους πάντα, αρκεί να είναι αυτό που είναι και να συνεχίσουν να κάνουν αυτό που κάνουν για να αναπαραχθεί η κατεστημένη τάξη πραγμάτων.

Οι μεγάλες αλλαγές που διαμόρφωσαν το πολιτικό πεδίο τις τελευταίες δεκαετίες, και οδήγησαν στον τεράστιο μετασχηματισμό του τρόπου (ανα)παραγωγής του πολιτικού προσωπικού, στην καθαρή «επαγγελματικοποίηση» και στη σύνθετη κομματική «γραφειοκρατικοποίηση» της πολιτικής εργασίας, είχαν, μεταξύ άλλων, ως αποτέλεσμα «η λαϊκή εντολή» να αποκτήσει διαφορετική σημασία μέσα στο πολιτικό πεδίο. Ενώ οι πολίτες θεωρούν ότι ψηφίζουν έναν εκπρόσωπο ενός συγκεκριμένου πολιτικού σχεδίου και κομματικού σχηματισμού, οι επαγγελματίες της πολιτικής τείνουν να αντιλαμβάνονται την εκλογή ως προσωπικό συμβολικό κεφάλαιο, το οποίο μπορούν να το επανεπενδύσουν με γνώμονα έλλογες πιθανότητες αποτελεσματικής διασφάλισης της θέσης τους στο πολιτικό πεδίο, διατήρησης ή αύξησης του πολιτικού κεφαλαίου τους. Και μάλιστα, όταν ένας πολιτικός έχει επενδύσει σχεδόν ολόκληρο το επαγγελματικό και συμβολικό του κεφάλαιο στην πολιτική, η διατήρηση της θέσης του μέσα στο πεδίο καθίσταται υπαρξιακός στόχος. Ετσι, η αντιπροσώπευση τείνει να μετατραπεί από σχέση εντολής σε σχέση διαχείρισης ενός αποκτημένου πολιτικού πόρου.

Με αυτά στον νου οφείλουμε να κατανοήσουμε, πράγμα, βέβαια, που δεν σημαίνει να αποδεχτούμε, τις συνεχείς και συχνά εκπληκτικής ταχύτητας και πολιτικής τροχιάς μετακινήσεις και ανεξαρτητοποιήσεις βουλευτών και στελεχών που παρατηρούνται τους τελευταίους μήνες στο ελληνικό πολιτικό πεδίο.

Η συγκεκριμένη αυτή εμπειρία πολιτικής υπεξαίρεσης θα μπορούσε να αποτελέσει την ευκαιρία για μια συλλογικά διατυπωμένη απαίτηση για την ανάπτυξη αποτελεσματικών μηχανισμών πολιτικής λογοδοσίας και διαφάνειας της πολιτικής αντιπροσώπευσης· για την ακύρωση των δυνατοτήτων μεταστροφής του οπορτουνισμού σε υποκριτική στρατευμένη αφοσίωση· για τη διεύρυνση των δυνατοτήτων ουσιαστικής συμμετοχής των πολιτών στη διακυβέρνησή τους. «Επιτέλους, δημοκρατία δεν μπορεί να είναι ο φαρισαϊσμός», αναφωνούσε, χρόνια πριν, ο Μάνος Χατζιδάκις.

Ωστόσο, παρατηρώντας τον τρόπο και το ύφος της προεκλογικής περιόδου, όλα τείνουν να μας πείσουν πως η ιερατική θεώρηση της πολιτικής δεν θα βρει ισχυρά αναχώματα, πως η συλλογική αντίδραση ενάντια στη λογική της αναπαραγωγής του πολιτικού κλήρου και στον σφετερισμό που ενυπάρχει δυνάμει στην εκπροσώπηση θα συνεχίσει να περιμένει την έκφρασή της.

*Καθ. Κοινωνιολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών