Περί κομμουνισμού και άλλων δαιμονίων

Ποιος μπορεί να ισχυριστεί με βεβαιότητα ότι τα επιστημονικά διαπιστευτήρια και η ενδογαμική δημοφιλία αποτελούν εχέγγυα μιας ανοικτής και πολυδιάστατης θεώρησης της κοινωνικής και ιστορικής πραγματικότητας;

Ο Γαβρίλης Λαμπάτος καταλογίζει μονομέρεια στην ιστοριογραφία της «ακαδημαϊκής ριζοσπαστικής Αριστεράς», όταν καταπιάνεται με την ιστορία του ελληνικού κομμουνισμού. Ως εκ τούτου, αφετηρία για το παρουσιαζόμενο δοκίμιό του στάθηκε η μελέτη του Κωστή Καρπόζηλου «Ελληνικός κομμουνισμός – Μια διεθνική ιστορία (1912-1974)», Αντίποδες, 2024.

Ο Λαμπάτος δεν επιχειρεί συστηματική αντίκρουση των θεωρήσεων και των πορισμάτων του βιβλίου του Καρπόζηλου. Καταλογίζοντας τηλεγραφικά στο βιβλίο μονοσήμαντη και περιοριστική προσπέλαση, δηλώνει την πρόθεσή του για «έναν δημιουργικό διάλογο με το συγκεκριμένο έργο», αναδεικνύοντας κρίσιμες πτυχές της πορείας των Ελλήνων κομμουνιστών ειδικά κατά την περίοδο του Εμφυλίου Πολέμου, προκειμένου να αποκατασταθεί μια πιο πολυδιάστατη και ανοικτή θεώρηση για «πτυχές του κομμουνιστικού φαινομένου» κατά τον 20ό αιώνα.

Η κριτική στον Καρπόζηλο –συσχετιζόμενη και με ό,τι ο Λαμπάτος θεωρεί ιστοριογραφία της ελληνικής ριζοσπαστικής Αριστεράς– επικεντρώνεται στην υποτίμηση της επίδρασης του μακεδονικού ζητήματος στην πρώιμη ιστορία του ΚΚΕ, στην ελλιπή θεώρηση του τρόπου της συγκρότησης του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ και των δεσμών «που διαμόρφωσαν οι κομμουνιστές με την ελληνική κοινωνία στα χρόνια της Κατοχής, ειδικά σε ορεινές και ημιορεινές περιοχές», καθώς και στην ελλιπή συνεξέταση των γεγονότων του Εμφυλίου Πολέμου «σε τοπικό, εθνικό και διεθνικό επίπεδο».

Ανεξάρτητα από το ποσοστό βασιμότητας αυτής της κριτικής, ο Λαμπάτος συγκροτεί μέσω του δοκιμίου του μια εντυπωσιακή πινακοθήκη ατομικών πορτρέτων, μια βεντάλια προσώπων τα οποία στρατεύτηκαν στην Αριστερά σε όλο σχεδόν το ανάπτυγμα του «αιώνα του κομμουνισμού».

Από τον Πλάτωνα Δρακούλη και τον Αβραάμ Μπεναρόγια, στον Σεραφείμ Μάξιμο και στον Παντελή Πουλιόπουλο. Από τον αγροκτηνοτρόφο Γιώργο Σόρκο, στον αρτεργάτη Μήτσο Σούλα. Αλλά και από τον Νίκο Ζαχαριάδη, στον «κομμουνιστή μηχανικό» Γρηγόρη Φαράκο, στον Μήτσο Παρτσαλίδη και πολλούς άλλους. Τέλος –τι έκπληξη– ο Ανδρέας Παπανδρέου! Ο «παλαιός σύντροφος από τις ΗΠΑ», ο προπολεμικός τροτσκιστής και ο ριζοσπαστικός εκπρόσωπος της «Νέας Αριστεράς» και των νεομαρξιστών στις δεκαετίες του 1960 και του 1970.

Τα βιογραφικά πορτρέτα των προσώπων αυτών συνεισφέρουν σε μια μικροϊστορική προσέγγιση του επίδικου φαινομένου, καθώς, επικαλούμενος μεθοδολογικά τον Τραβέρσο, ο Λαμπάτος υποστηρίζει πως «το πέρασμα από τη μικροϊστορία στη μακροϊστορία […] επιτρέπει ένα διαφορετικό βλέμμα».

Συγκροτώντας, δηλαδή, αυτή την πινακοθήκη μικροπορτρέτων, ο συγγραφέας μας παρουσιάζει μια αιφνίδια ιστορία του ελληνικού κομμουνισμού: έξω από τον κανόνα τόσο της κομματικής ορθοδοξίας όσο και της ριζοσπαστικά προσανατολισμένης αριστερής ιστοριογραφίας.

Το διαφορετικό βλέμμα που προκύπτει με αυτόν τον τρόπο φωτίζεται από την πολυμορφία και την πληθυντικότητα των καταστάσεων και των αντιλήψεων που αναδεικνύονται, από την πολυτυπία των τρόπων πρόσληψης των αριστερών ιδεών στον ελλαδικό χώρο, αλλά και στα Βαλκάνια και στο λεγόμενο κομμουνιστικό κέντρο, από τις ιδιαιτερότητες της ματιάς των διανοούμενων, των κομματικών στελεχών και από τα ιδιαίτερα νοοτροπιακά στοιχεία των ανθρώπων που στελέχωσαν το ΕΑΜ και τον ΕΛΑΣ στην ορεινή και ημιορεινή Ελλάδα.

Το διαφορετικό βλέμμα φωτίζεται επίσης από την επιμονή του συγγραφέα στην «πολιτικοποίηση» της Αντίστασης και του Εμφυλίου, στην ανάδειξη της πρωτοκαθεδρίας της πολιτικής και του βάρους των κομματικών αποφάσεων, που είναι συνήθως υποταγμένες στη σοβιετική γεωπολιτική αντίληψη, αλλά ενίοτε διαφοροποιούνται, όπως στην περίπτωση της αποχής του ΚΚΕ από τις εκλογές του 1946 και στην τελική επιλογή του ένοπλου αγώνα.

Επιπλέον, η κατά μέτωπον ανάδειξη των μελανών σημείων αυτής της ιστορίας –τυφλή βία, απηνής καταδίωξη των διαφοροποιούμενων ομοδόξων– φωτίζει πιο πρισματικά την περιπέτεια των ιδεών και των πολιτικών της κομμουνιστικής απελευθέρωσης.

Μερικές φορές, ο λόγος του Λαμπάτου μπορεί να χρειάζεται μεγαλύτερη τεκμηρίωση και περισσότερη θεωρητική υποστήριξη ή ανάπτυξη. Μερικές φορές μέσα στο επιμέρους μπορεί να ατονεί η κεντρική εικόνα. Ομως κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί πως ο συγγραφέας αρθρώνει έναν τολμηρό εναλλακτικό λόγο στην αφήγηση της ελληνικής κομμουνιστικής περιπέτειας από τη σκοπιά ενός μετριοπαθούς αριστερού δημοκράτη.

* Φιλόλογος-ιστορικός