Οι μεταμοσχεύσεις στην Ελλάδα

Με αφορμή τον εορτασμό της Παγκόσμιας Ημέρας Δωρεάς Οργάνων και Μεταμοσχεύσεων την 28η Οκτωβρίου εκάστου έτους, τον εορτασμό της Ευρωπαϊκής Ημέρας Δωρεάς Οργάνων, Ιστών και Κυττάρων το δεύτερο Σάββατο του μηνός Οκτωβρίου εκάστου έτους και τον εορτασμό της Πανελλήνιας Ημέρας Δωρεάς Οργάνων & Μεταμοσχεύσεων την 1η Νοεμβρίου εκάστου έτους και, βέβαια, όχι μόνο κατά τις ημέρες αυτές, η σκέψη μας ευρίσκεται κοντά στους συνανθρώπους μας οι οποίοι είναι ενταγμένοι στο Εθνικό Μητρώο Υποψηφίων Ληπτών Οργάνων και αναμένουν την είδηση ότι βρέθηκε ιστοσυμβατό και κατάλληλο μόσχευμα για τη διενέργεια μεταμόσχευσης.

Στους

Η μεταμόσχευση ιστών και οργάνων, παρά την εμφάνιση και εφαρμογή νεότερων ιατρικών πράξεων π.χ. της ιατρικώς υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, παραμένει η πιο συζητημένη ιατρική πράξη. Η μεταμόσχευση ενός ή πολλών ζωτικών οργάνων ταυτοχρόνως στον ασθενή από πολυπρόσωπες ιατρικές ομάδες εξακολουθεί να ελκύει τα φώτα της δημοσιότητας και να επιβεβαιώνει την αλματώδη πρόοδο της Ιατρικής και της Τεχνολογίας.

Βασικά ο νόμος διακρίνει δύο είδη μεταμόσχευσης: α) αυτή στην οποία ο δότης είναι ζωντανός και β) αυτή στην οποία ο δότης είναι νεκρός. Την προσφυγή στην πρώτη, ήτοι σ΄αυτήν του ζωντανού δότη, ο νόμος τη θεωρεί εντελώς εξαιρετική (άρθ.23&1 γ Ν. 5034/2023).

Συγκεκριμένα η διάταξη του ανωτέρω άρθρου ορίζει μεταξύ άλλων: «Η δωρεά οργάνων από ζώντα δότη επιτρέπεται αποκλειστικά προς τον σκοπό της μεταμόσχευσης στον λήπτη και εφόσον συντρέχουν σωρευτικά οι ακόλουθες προϋποθέσεις: α)……,β)……..γ) μέχρι τον χρόνο της επέμβασης αφαίρεσης του οργάνου από τον ζώντα δότη, δεν διατίθενται όργανα από αποβιώσαντα δότη». Αυτό ισχύει διότι το πρόβλημα των ζώντων δοτών αποτελεί σαφώς αντικείμενο ευαίσθητου χειρισμού, αφού είναι δεδομένοι πραγματικοί κίνδυνοι για την υγεία του δότη. Ο κίνδυνος επιπλοκών (μετεγχειρητική αιμορραγία, κίνδυνοι κατά το στάδιο της ανάνηψης, ενδονοσοκομειακές λοιμώξεις κ.λπ.), αλλά και συνεπειών στην περαιτέρω ζωή του δότη, σε συνδυασμό με το αβέβαιο, μερικές φορές, του εγχειρήματος, καθιστούν τη συγκεκριμένη λύση την έσχατη λύση.

Για τον λόγο αυτόν άλλωστε, όσον αφορά την περίπτωση της δωρεάς οργάνων από ζώντα δότη, ο κύκλος των ληπτών είναι αυστηρά περιορισμένος, ρητά καθοριζόμενος από τον νόμο (άρθ. 23§§ 1στ, 3,4 Ν. 5034/2023).
Σχετικά με την αφαίρεση από αποβιώσαντα δότη, αυτή (αφαίρεση) λαμβάνει χώρα εάν ο αποβιώσας είχε εν ζωή παράσχει τη συναίνεσή του για τη δωρεά των οργάνων του μετά θάνατον (άρθ. 27§§1 Ν. 5034/2023). Αν δεν υπάρχει καταγεγραμμένη άρνηση ή συναίνεση του αποβιώσαντα, η αφαίρεση επιτρέπεται μόνον εφόσον οι οικείοι του αποβιώσαντα συναινέσουν σε αυτήν. Η λήψη της σχετικής απόφασης από τους οικείους του αποβιώσαντα γίνεται με γνώμονα τη βούληση του αποβιώσαντα και με σεβασμό στην τυχόν προγενέστερα εκφρασθείσα επιθυμία του που αποδεικνύεται με κάθε πρόσφορο μέσο (άρθ. 27§2 Ν. 5034/2023).

Όμως παρά την πρόοδο στο χώρο των μεταμοσχεύσεων, το μείζον πρόβλημα που εξακολουθεί να παραμένει διεθνώς σήμερα είναι η σοβαρή έλλειψη μοσχευμάτων από αποβιώσαντες δότες. Οι υπάρχουσες ανάγκες για μοσχεύματα αδυνατούν να καλυφθούν και πολλοί άνθρωποι πεθαίνουν περιμένοντας στο Μητρώο Υποψηφίων Ληπτών Οργάνων, ενώ ένας μεγάλος αριθμός πολύτιμων οργάνων μένει αναξιοποίητος. Το πρόβλημα είναι ακόμα μεγαλύτερο για την Ελλάδα. Η Ελλάδα παραμένει κάτω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο στη δωρεά οργάνων και στις μεταμοσχεύσεις.

Ο νομοθέτης το έτος 2011 επιχείρησε, ανεπιτυχώς, με τον Ν. 3984/2011 (άρθ. 9&2 ), να αντιμετωπίσει την έλλειψη αυτή μοσχευμάτων από νεκρούς δότες ορίζοντας ότι «Η αφαίρεση ενός ή περισσότερων οργάνων από ενήλικο θανόν πρόσωπο πραγματοποιείται εφόσον, όσο ζούσε, δεν είχε εκφράσει την αντίθεσή του» ,καθιστώντας έτσι δυνάμει δότες όλους όσοι δεν είχαν υποβάλει αρνητική δήλωση στον Εθνικό Οργανισμό Μεταμοσχεύσεων, έστω και από λόγους πρακτικούς. Την ανωτέρω ατυχή νομοθετική επιλογή επικρίναμε με άρθρο μας, στο οποίο επισημάναμε το τεράστιο κοινωνικό πρόβλημα που θα εδημιουργείτο κυρίως στα νοσοκομεία με τις έντονες διαμαρτυρίες και αντιδράσεις, κατά του ιατρονοσηλευτικού προσωπικού, συγγενών θανόντων ατόμων τα οποία από οιονδήποτε λόγο, έστω και πρακτικό ή από άγνοια, δεν είχαν υποβάλει στον Εθνικό Οργανισμό Μεταμοσχεύσεων δήλωση περί αντίθεσής τους στην αφαίρεση οργάνων τους μετά θάνατον. Αντιληφθείς έτσι ο νομοθέτης ότι το πρόβλημα της έλλειψης μοσχευμάτων από νεκρούς δότες δεν θα λυνόταν με την ως άνω νομοθετική ρύθμιση, αντίθετα θα εδημιουργείτο τεράστιο κοινωνικό πρόβλημα, πρόσθεσε, με το άρθρο 55 παρ.4 του Ν.4075/2012, στο τέλος της ανωτέρω πρότασης, την φράση «κατόπιν συναίνεσης της οικογένειας του».

Αναμφίβολα το πρόβλημα της έλλειψης μοσχευμάτων από θανόντες δεν μπορεί να λυθεί αυτοτελώς με οποιαδήποτε νομοθετική πρωτοβουλία, έστω και επιτυχή. Χρειάζεται και προώθηση της ιδέας της δωρεάς οργάνων. Οπωσδήποτε η προώθηση της ιδέας της δωρεάς οργάνων εξαρτάται από τη διαπαιδαγώγηση όλων μας, διότι εάν δεν υπάρχει προηγούμενη ενημέρωση και ευαισθητοποίηση των πολιτών, είναι πολύ δύσκολο, κάτω από συνθήκες αφόρητης θλίψης και ψυχικού πόνου για την απώλεια προσφιλούς προσώπου, να λάβει κανείς την απόφαση δωρεάς οργάνων.

Παρόλα αυτά η λύση του προβλήματος δεν είναι τόσο απλή όσο φαίνεται. Δεν λύνεται το πρόβλημα της έλλειψης μοσχευμάτων μόνον με νομοθετικές πρωτοβουλίες και εκστρατείες ενημέρωσης. Το πρόβλημα είναι μεγαλύτερο, βαθύτερο και σοβαρότερο απ΄ό,τι φαίνεται.

Πέραν και πάνω από την ενημέρωση των πολιτών, ευρίσκεται το σύστημα υγείας. Σε ένα σύστημα υγείας αξιόπιστο, ασφαλές, αποτελεσματικό και προστατευτικό για τον πολίτη, η ενημέρωση και η ευαισθητοποίηση των πολιτών θα αποδώσουν καρπούς. Αντίθετα σε ένα σύστημα υγείας που χαρακτηρίζεται από την δυσπιστία και την δυσαρέσκεια των πολιτών, η οποιαδήποτε νομοθετική πρωτοβουλία ή εκστρατεία ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης δεν θα αποδώσει.

*Επίτιμη αντιεισαγγελέας Αρείου Πάγου, δρ Ποινικού Δικαίου Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ, μέλος Εθνικού Συμβουλίου ΕΛΑΣ