Ο Σέξπιρ και η ουτοπία

Το μακρινό 1871 «ο λογοτεχνικός κόσμος συνταράχτηκε», σημειώνεται στην «Εισαγωγή», πληροφορούμενος την πιθανότητα ο μέγιστος Σέξπιρ να υπήρξε συγγραφέας, ή έστω συν-συγγραφέας, ενός ακόμα θεατρικού έργου, αυτήν τη φορά με ήρωα τον περίφημο αρχικαγκελάριο της Αγγλίας (και ψηφισθέντα το 2002 στην 37η θέση ανάμεσα στους 100 σημαντικότερους Βρετανούς) Σερ Τόμας Μορ –τον γνωστό ως συγγραφέα της (περιέργως χαρακτηριζόμενης εδώ ως «ανάλαφρης») «Ουτοπίας» (μία φράση, μάλιστα, εκείθεν παραθέτει ο Σέξπιρ στο «κομμάτι» (ΙΙ, iii, 1-159) που του αντιστοιχεί από τη σκηνή του κατευνασμού των επαναστατών, όπου ο εξαιρετικός μονόλογος του Τόμας Μορ θα μπορούσε εν μέρει να εκληφθεί ως μανιφέστο κατά της ξενηλασίας)–, τον αρνηθέντα, δηλαδή, να υποστηρίξει τον βασιλιά Ερρίκο Η΄ στη διένεξή του με τον Πάπα, ο οποίος δεν δεχόταν να ακυρώσει τον πρώτο βασιλικό γάμο, προκειμένου να τελεσθεί ο δεύτερος, με την Αν Μπολέιν. Η δίκη και ο αποκεφαλισμός του (καθώς, επιπλέον, αρνιόταν να αναγνωρίσει τον βασιλιά ως Υπέρτατη Κεφαλή της Εκκλησίας τους) ανέδειξαν τον Τόμας Μορ ως μορφή ηρωική, παρά τις πολλές και πολύ μεγάλες αντιφάσεις του χαρακτήρα του.

Το πολύπαθο χειρόγραφο του ανά χείρας έργου «πρωτογράφτηκε στη δεκαετία του 1590 από τον Anthony Munday και μάλλον τον Henry Chettle, αλλά μπορεί και περισσότερους», ενώ η λογοκρισία επέβαλε περικοπές όχι μόνον σε σχέση με τα πεπραγμένα του καθολικού Τόμας Μορ αλλά και με την επανάσταση των Λονδρέζων εναντίον των μεταναστών και των πλούσιων ξένων εμποροτραπεζιτών, κοινωνικών ομάδων προκαλουσών συχνά τη μήνιν των ντόπιων. Στο τελικό κείμενο, που παραδίδεται εδώ μεταφρασμένο για πρώτη φορά στην ελληνική, συνέβαλαν εκ των υστέρων, όπως απέδειξε η ταύτιση των γραφικών χαρακτήρων τους, οι Thomas Dekker, Thomas Heywood και William Shakespeare, ενώ ο τελευταίος «διεκδικούσε» για ένα διάστημα την πατρότητα του έργου εξ ολοκλήρου. Στο δικό του τρανταχτό όνομα, εξάλλου, οφείλει την όποια σταδιοδρομία του το παρόν, πρωτοεκδοθέν το 1844 και πρωτοπαρασταθέν το 1922, συνεταιρικό έργο. Σπουδαιότατη, δε, είναι η πληροφορία ότι η ως άνω αποδιδόμενη στον Σέξπιρ τρισέλιδη σε έκταση σκηνή αποτελεί το μοναδικό σωζόμενο [θεατρικό] χειρόγραφό του.

Ο μείζων Αγγλος δραματουργός είχε συνεργαστεί-αλληλεπιδράσει με τους εδώ συν-συγγραφείς ομοτέχνους του και με άλλες ευκαιρίες (ενδεικτικά, κατά τη σύνθεση του υπογραφόμενου από τον ίδιο, και άμεσα σχετιζόμενου θεματικά με το ανά χείρας, «Ερρίκος Η′»), ενώ το σεξπιρικό «Ριχάρδος ΙΙΙ» «βασίστηκε», όπως σημειώνεται, σε αντίστοιχο ημιτελές κείμενο του Thomas More. Η Σοφία Κανόνη επένδυσε εμφανώς πολύ χρόνο και κόπο, εισηγούμενη μια ευπρόσωπη πρώτη μετάφραση που συνοδεύεται από τεκμηριωμένες πληροφορίες, διατυπωμένες λιτά και με σεβασμό στο αντικείμενο. Από την άλλη, ως θεατρικό κείμενο καθεαυτό το «Σερ Τόμας Μορ» στέκεται σαφώς στο ύψος των θεμάτων τα οποία παρουσιάζει· υπάρχουν, μάλιστα, και πνευματώδεις κωμικές σκηνές, τις οποίες η κατάλληλη σκηνοθεσία θα μπορούσε να «απογειώσει» παραστασιακά.

Το συμπεριλαμβανόμενο πλέον ως «έργο συλλογικό» στα επίσημα «Απαντα» του Σέξπιρ, στα καθ’ ημάς εμφανίστηκε εντός μιας ευνοϊκής συγκυρίας, καθώς τα «Ελληνικά Γράμματα» επανακυκλοφόρησαν τους 39 σεξπιρικούς τίτλους του οίκου «Επικαιρότητα» στην «κλασική» μετάφραση των Βασίλη Ρώτα – Βούλας Δαμιανάκου. Ο, δε, χαρακτηρισμός «κλασική» εδώ δεν εννοεί «ακαδημαϊκή»· τουναντίον: οι μεταφραστικές αποδόσεις του Βασίλη Ρώτα (οι δημοφιλέστερες όλων επί δεκαετίες, εξ ου και «κλασικές») έχουν, στο παρελθόν, σχολιαστεί αρνητικά είτε από μεμονωμένους λογοτέχνες-μεταφραστές (όπως ο Κοσμάς Πολίτης, η μετάφραση του οποίου για την παράσταση «Αμλετ» της Μαριέττας Ριάλδη (1971-1972) εκδόθηκε το 2014) είτε από πανεπιστημιακούς ερευνητές (Κ. Γ. Κασίνης, Τίνα Κροντήρη), εξαιτίας άλλοτε των σφαλμάτων και των γλωσσικών αδυναμιών τους σε συνδυασμό με μη ομολογημένες οφειλές σε προηγούμενους μεταφραστές, άλλοτε εξαιτίας της επιστράτευσης εκ μέρους του ως ιδεολόγου σοσιαλιστή μιας λαϊκότροπης δημοτικής-συμπιλήματος ποικίλης προέλευσης, με περιορισμένη απήχηση και ευστοχία. Οπως και να έχει, ο όγκος των σεξπιρικών μεταφράσεων με την υπογραφή του Βασίλη Ρώτα επιβάλλεται από μόνος του και συνιστά ιστορικής αξίας πνευματική παρακαταθήκη.

Α! και κάτι ακόμα… Στις 28 Μαρτίου 1986, η Μελίνα Μερκούρη είχε ανακοινώσει τη σχεδιαζόμενη τότε χρηματοδότηση μιας νέας «μετάφρασης του μεγάλου ελισαβετιανού» από ποιητές και φιλολόγους· αυτό το ευγενές όραμα, ωστόσο, παρέμεινε μια… ουτοπία.