Ο αθέατος κατακερματισμός των ποταμών

Περισσότερα από 1.200.000 καταγεγραμμένα τεχνητά εμπόδια κατακερματίζουν τους ποταμούς της Ευρώπης, ενώ υπολογίζεται πως περισσότερα από 200.000 χιλιόμετρα ποταμών έχουν αλλοιωθεί από την τεχνητή συγκράτηση και τη μεταβολή της φυσικής ροής από φραγμούς.

Μάλιστα, το 68% των καταγεγραμμένων εμποδίων στην Ευρώπη έχει ύψος μικρότερο των δύο μέτρων – κατασκευές που συχνά παραβλέπονται, αλλά είναι εξίσου επιζήμιες για τη συνδεσιμότητα ενός ποταμού.

Σε παγκόσμιο επίπεδο, μόλις το 37% των ποταμών μήκους άνω των 1.000 χιλιομέτρων παραμένει ελεύθερο σε όλο του το μήκος και μόνο το 23% ρέει

Το 2025 ήταν μια χρονιά-ρεκόρ για την Ευρώπη όσον αφορά την αποκατάσταση της ελεύθερης ροής των ποταμών, με περισσότερα από 600 εμπόδια να αφαιρούνται, επανασυνδέοντας περίπου 3.740 χλμ. ποταμών. Πλέον στους ευρωπαϊκούς ποταμούς έχουν πραγματοποιηθεί συνολικά πάνω από 9.680 αφαιρέσεις τεχνητών φραγμών.

Τα στοιχεία αυτό έρχονται στην επικαιρότητα από το Μεσογειακό Ινστιτούτο για τη Φύση και τον Ανθρωπο (MedINA) με αφορμή την Ημέρα Απομάκρυνσης Φραγμών από Ποταμούς (Dam Removal Day), που γιορτάστηκε την περασμένη Πέμπτη για δεύτερη χρονιά.

Μόνο το 23% των ποταμών του πλανήτη άνω των 1.000 χλμ. ρέει ανεμπόδιστα ώς τη θάλασσα • Τα εσωτερικά ύδατα καλύπτουν λιγότερο από 1% της επιφάνειας της Γης, ενώ φιλοξενούν περίπου το 10% όλων των καταγεγραμμένων ζωικών ειδών

Ενας φραγμός δεν σταματά μόνο το νερό. Διακόπτει τη φυσική συνέχεια ενός ποταμού, εμποδίζει τη μετακίνηση ψαριών και άλλων υδρόβιων οργανισμών, απομονώνει ενδιαιτήματα και επηρεάζει τη φυσική μεταφορά ιζημάτων, τη θερμοκρασία και την ποιότητα του νερού.

H υποβάθμιση των ποταμών, σε συνδυασμό με την κλιματική κρίση, φέρνει στο προσκήνιο μεγαλύτερες προκλήσεις και για τον άνθρωπο: λιγότερο διαθέσιμο νερό, εντονότερα πλημμυρικά φαινόμενα, ανάγκη διασφάλισης της ανθεκτικότητας των τοπικών κοινοτήτων.

Στην Ελλάδα η πραγματική έκταση του κατακερματισμού των ποταμών παραμένει σε μεγάλο βαθμό αθέατη. Επιστημονική μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Nature το 2020, εκτιμά ότι στη χώρα μας υπάρχουν περίπου 22.500 τεχνητά εμπόδια.

Μέχρι σήμερα, ωστόσο, έχουν καταγραφεί περίπου 1.000 φράγματα και άλλα μικρότερα εμπόδια, γεγονός που καταδεικνύει την υποεκτίμηση της πραγματικής κατάστασης και αποκαλύπτει την κλίμακα της ανθρώπινης παρέμβασης στους ελληνικούς ποταμούς.

Μέσα από το έργο του, το MedINA συνδέει τη χαρτογράφηση των εμποδίων με την επιστημονική έρευνα, την τεχνική προετοιμασία και τη συνηγορία για την αποκατάσταση της ελεύθερης ροής των ελληνικών ποταμών.

Παρ’ όλο που η χώρα μας δεν έχει ώς τώρα προχωρήσει σε καμία καθαίρεση φραγμού, βρίσκεται πιο κοντά από ποτέ στο μεγάλο βήμα: να περάσει από την καταγραφή και την επιστημονική τεκμηρίωση στην πράξη. Το MedINA καταβάλλει τα τελευταία χρόνια συστηματική προσπάθεια ώστε η απομάκρυνση παρωχημένων εμποδίων να γίνει πραγματικότητα και στην Ελλάδα.

Στον ποταμό Σαραντάπορο, παραπόταμο του Αώου, πραγματοποιήθηκε για πρώτη φορά συστηματική καταγραφή των τεχνητών εμποδίων σε ολόκληρο το υδρογραφικό δίκτυο, μέσω του έργου MapStream, δεδομένου ότι η υπολεκάνη απορροής του Σαραντάπορου είναι ένα θερμό σημείο βιοποικιλότητας αποτελώντας σημαντικό ενδιαίτημα για 11 είδη ψαριών. Περισσότερα από 200 εμπόδια χαρτογραφήθηκαν, δημιουργώντας την απαραίτητη βάση γνώσης για τα επόμενα βήματα.

Επί του παρόντος, στο πλαίσιο του έργου START (Sarantaporos: Towards ARTificial barrier removal) εκπονείται ολοκληρωμένη υδρολογική και υδραυλική μελέτη του Σαραντάπορου από το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, σε συνεργασία με το MedINA και με χρηματοδότηση του ΟΦΥΠΕΚΑ.

Στόχος είναι να δημιουργηθεί η επιστημονική βάση που απαιτείται για την απομάκρυνση τεχνητών εμποδίων και την αποκατάσταση της ροής και συνδεσιμότητας του ποταμού.

Παράλληλα, στο Βαθύρεμα, παραπόταμο του Ευρώτα, στο πλαίσιο του έργου ReFlow, το MedINA, σε συνεργασία με εξειδικευμένους επιστήμονες, εξετάζει το ενδεχόμενο ασφαλούς απομάκρυνσης ενός παρωχημένου και ανενεργού αρδευτικού φράγματος, κατασκευασμένου τη δεκαετία του 1980 σε μια περιοχή όπου έχουν εντοπιστεί σημαντικά απειλούμενα είδη.

Οι έως σήμερα μελέτες δείχνουν πως το φράγμα μπορεί να καθαιρεθεί με ασφάλεια, χωρίς την απειλή πλημμυρικού κινδύνου μετά την απομάκρυνσή του.

Η επιστημονική και τεχνική προετοιμασία, ωστόσο, είναι μόνο ένα μέρος της διαδρομής. Ο ευρωπαϊκός Κανονισμός για την Αποκατάσταση της Φύσης θέτει ως στόχο την αποκατάσταση τουλάχιστον 25.000 χιλιομέτρων ποταμών ελεύθερης ροής στην Ε.Ε. έως το 2030.

Στην Ελλάδα, η απομάκρυνση φραγμών εξακολουθεί να συναντά θεσμικά κενά, καθώς η εθνική νομοθεσία δεν περιλαμβάνει σαφείς προβλέψεις για τη διαδικασία, τον φορέα σχεδιασμού και υλοποίησης, τις σχετικές αρμοδιότητες ή/και ένα ξεκάθαρο πλαίσιο περιβαλλοντικής αδειοδότησης τέτοιων έργων.

«Για την Ελλάδα, το ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο γιατί πρέπει να αποκαταστήσουμε τη συνδεσιμότητα των ποταμών μας. Είναι κυρίως πώς θα περάσουμε από τη γνώση στην πράξη. Η πρώτη απομάκρυνση μπορεί να αποτελέσει την αρχή. Γιατί όταν ένα παρωχημένο εμπόδιο απομακρύνεται, δεν απελευθερώνεται απλώς το νερό. Επανασυνδέεται και ζωντανεύει ξανά ένα ολόκληρο οικοσύστημα», επισημαίνει το MedINA.