Ο Ανδρέας, το ΙΤΕ και ο Εντουαρντ Τέλερ

Ο καθηγητής Χαρίδημος Τσούκας, σε άρθρο του στην «Καθημερινή» της Κυριακής, 2 Αυγούστου 2026, με τίτλο «Ο Ανδρέας μάς έδωσε φωνή», αναλύει τους λόγους για τους οποίους θεωρεί ότι ο Ανδρέας Παπανδρέου ενήργησε τόσο ως μεταρρυθμιστής του παλαιού πολιτικού συστήματος όσο και ως αναπαραγωγός, ταυτόχρονα, των αδυναμιών και ατελειών του. Επίσης, υποστηρίζει ότι οι θεσμοί τους οποίους καθίδρυσε το κόμμα της Αλλαγής «έφεραν το στίγμα του νικηφόρου ηγεμονικού λαϊκισμού του (π.χ. ΕΣΥ,

Είναι γεγονός ότι συγκεκριμένα χαρακτηριστικά των δύο προαναφερθεισών μεταρρυθμίσεων δικαιολογούν την κρίση περί «νικηφόρου ηγεμονικού λαϊκισμού». Υπάρχουν, όμως, και αρκετά αντιπαραδείγματα που δείχνουν ότι ο ίδιος ο Ανδρέας Παπανδρέου έβαλε φρένο σε λαϊκίστικες απόψεις, σε περιστάσεις κρίσιμες για την εδραίωση και λειτουργία νέων, καινοτόμων θεσμών, π.χ., για την επιστημονική και τεχνολογική έρευνα στην πατρίδα μας. Ο διακεκριμένος θεωρητικός φυσικός, ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης και γενικός διευθυντής και πρόεδρος του Δ.Σ. του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Ερευνας (ΙΤΕ) επί 21 συναπτά έτη, Ελευθέριος Ν. Οικονόμου, σε συνέντευξή του με τίτλο «Το Πανεπιστήμιο Κρήτης και το ΙΤΕ πολεμήθηκαν πολύ», στην εφημερίδα «Πατρίς», στις 3 Αυγούστου 2020, αναφέρει, μεταξύ άλλων, τα ακόλουθα: «Το ΕΚΕΚ (και μετέπειτα ΙΤΕ), που ανέλαβε εξ αρχής να επιτύχει, με προσήλωση σε αυτόν τον στόχο, την ερευνητική (και όχι μόνο) ποιότητα, αντιμετώπισε αρκετές κρίσιμες περιστάσεις: Το 1987 κινδύνευσε να υποστεί έναν βίαιο “εκδημοκρατισμό” προκειμένου να εκριζωθεί, κατά την αντίληψη του τότε αρμόδιου υπουργού, ο ελιτισμός του, δηλαδή η έργω επιδίωξή του για επιστημονική αριστεία. Διεσώθη με απόφαση του τότε πρωθυπουργού Ανδρέα Παπανδρέου και χάρη στην υπεράσπιση του Αναστάση Πεπονή και έτσι διευρύνθηκε και μετονομάστηκε σε ΙΤΕ (με ό,τι αυτό το όνομα συμβολίζει)».

Παρά ταύτα, δυστυχώς ο Ανδρέας Παπανδρέου έπραξε πολύ λιγότερα για τη μακροπρόθεσμη ανάπτυξη και ευημερία του ελληνικού λαού σε σχέση με όσα του επέτρεπαν να κάνει η ευφυΐα του, η παιδεία του, ο κοσμοπολιτισμός του και πάνω απ’ όλα η αμέριστη υποστήριξη προς το πρόσωπό του μεγάλου μέρους του ελληνικού λαού και, μάλιστα, επί χρόνο μακρύ. Μπορεί, λοιπόν, εύλογα κάποιος να διερωτηθεί γιατί ο Ανδρέας Παπανδρέου, ο οποίος κατάφερε να πείσει τον Εντουαρντ Τέλερ να εγκρίνει την αγορά ενός από τους πρώτους στον κόσμο υπολογιστές για λογαριασμό του Τμήματος Οικονομικών του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας στο Μπέρκλεϊ, έκανε αργότερα, ως πρωθυπουργός στην περίοδο 1981-1989 και λιγότερο σε αυτή μεταξύ 1993-1996, επιλογές προσώπων και πολιτικών που δεν ανταποκρίνονταν στα υψηλά κριτήρια περί ποιότητας και αποτελεσματικότητας που, αποδεδειγμένα, ο ίδιος διέθετε.

Ο πρώην πρέσβης των ΗΠΑ στην Ελλάδα, Μοντίγκλ Στερνς, στο βιβλίο του «Ανδρέας Παπανδρέου: Το Αίνιγμα» -του οποίου ο αγγλικός, ελαφρώς διαφορετικός, τίτλος είναι «Gifted Greek: The Enigma of Andreas Papandreou»- περιγράφει ως εξής το εντυπωσιακό αυτό συμβάν από την εποχή που ο Ανδρέας Παπανδρέου ήταν πρόεδρος του προαναφερθέντος πανεπιστημιακού τμήματος: «Ενα από τα διοικητικά του σχέδια ήταν να αποκτήσει έναν ψηφιακό υπολογιστή για το τμήμα του. Οι υπολογιστές έκαναν τότε τα πρώτα τους βήματα και η τεχνολογία ήταν δυσκίνητη και δαπανηρή. Μόνο τα Τμήματα Φυσικών Επιστημών δικαιολογούσαν την ανάγκη για υπολογιστή και για να κάνει το ίδιο ο Ανδρέας για τα Oικονομικά, έπρεπε να παρουσιαστεί στην Επιτροπή Ψηφιακού Υπολογιστή, με επικεφαλής τον υπερόπτη φυσικό Εντουαρτντ Τέλερ, τον “πατέρα της βόμβας υδρογόνου”. Οπως μου διηγήθηκε την ιστορία ο Παπανδρέου, τον τρόμαζε η προοπτική της ανάκρισης από τον Τέλερ (“όταν σε κοίταζε, μπορούσες σχεδόν να δεις το σύννεφο σε σχήμα μανιταριού”), και γι’ αυτό ακολούθησε τη συμβουλή των συναδέλφων του στις φυσικές επιστήμες, που είχαν περάσει τη δοκιμασία, να πάρει μαζί του τον καλύτερο μαθηματικό από το τμήμα του για στήριγμα. Ο Ανδρέας διάλεξε έναν εικοσάρη επιμελητή, που τον είχε εντυπωσιάσει με την εξαιρετική ικανότητά του να παίζει με αφηρημένα μαθηματικά. Την καθορισμένη μέρα, ο Τέλερ, μαζί με δύο συναδέλφους, κάθισε σε μια εξέδρα μπροστά σε έναν μακρύ μαυροπίνακα και φώναξε στον Ανδρέα: “Ποιος σα πάει στον μαυγοπίνακα;”. Ο Ανδρέας έδειξε τον συνάδελφό του και έπειτα από μερικές απότομες ερωτήσεις από τον Τέλερ, την επόμενη ώρα το μόνο που ακουγόταν στο δωμάτιο ήταν το στρίγκλισμα της κιμωλίας στον πίνακα. Οταν γέμισε με υπολογισμούς, ο Τέλερ απέπεμψε τον μαθηματικό με ένα νεύμα, γύρισε στον Ανδρέα και γάβγισε: “Κατάλαβα πως συμφωνούμε ότι το Τμήμα Οικονομικών ζικαιολόγησε την ανάγκη σηφιακού υπολογιστή”. Ο απορημένος πρόεδρος των Οικονομικών δεν είχε αρθρώσει λέξη».

*Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας και Διεθνών Σχέσεων στο Πάντειο Πανεπιστήμιο