Μαρξ και αρχαία Ελλάδα

Ο Καρλ Μαρξ αναφέρθηκε πολλές φορές στον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό και στην ελληνική μυθολογία, κυρίως ως παράδειγμα ιστορικής εξέλιξης, κοινωνίας, αισθητικής και ιδεολογίας. Δεν έκανε συστηματική «μελέτη της αρχαίας Ελλάδας» όπως ένας κλασικιστής ιστορικός, αλλά οι αναφορές του είναι σημαντικές.

Μερικές βασικές θέσεις: Η αρχαία ελληνική τέχνη και μυθολογία ως «ανώτερη» μορφή φαντασίας. Στην «Εισαγωγή στην Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας» (1857) ο Μαρξ

Γράφει χαρακτηριστικά: «Η ελληνική μυθολογία δεν είναι μόνο το οπλοστάσιο της ελληνικής τέχνης, είναι το έδαφός της.» και επίσης: «Είναι δυνατόν ο Αχιλλέας να μάχεται με την πυρίτιδα και τις μολυβένιες σφαίρες; Ή μήπως η Ιλιάδα τυπώθηκε σε τυπογραφείο;» (1) Μαρξ, Grundrisse, (2) «Εισαγωγή», 1857. Είναι ένα παράδειγμα όπου χρησιμοποιεί την αρχαία Ελλάδα για να εξηγήσει την ιδέα για τη σχέση λογοτεχνίας, τέχνης, κοινωνίας και ιστορικής εποχής. Ο Μαρξ αναρωτιέται αν ένα έργο λογοτεχνίας και οι ήρωες του μπορούν να υπάρχουν αποκομμένοι από την κοινωνία που τα δημιούργησε. Ο Αχιλλέας δεν είναι απλώς ένας «αιώνιος ήρωας», είναι προϊόν ενός κόσμου όπου υπάρχουν, ηρωικές μονομαχίες, τιμή και δόξα ως βασικές αξίες, πολεμιστές με δόρατα, περικεφαλαίες και ασπίδες και μια κοινωνία βασισμένη σε συγκεκριμένες σχέσεις εξουσίας.

(1). «Η Ιλιάδα και το τυπογραφείο;» Η Ιλιάδα δημιουργήθηκε σε έναν κόσμο προφορικής παράδοσης, όπου τα έπη τραγουδιούνταν και απομνημονεύονταν από αοιδούς. Το τυπογραφείο αλλάζει εντελώς τον τρόπο παραγωγής και διάδοσης των κειμένων αφού το βιβλίο γίνεται μαζικό αντικείμενο, η ανάγνωση γίνεται ιδιωτική δραστηριότητα, η γνώση κυκλοφορεί διαφορετικά.

(2). Στη φιλοσοφία και την πολιτική οικονομία, τα Grundrisse (σχεδιαγράμματα, περιγράμματα) αναφέρονται στο ημιτελές χειρόγραφο του Μαρξ με τίτλο «Βάσεις της Κριτικής της Πολιτικής Οικονομίας.».

Ο Μαρξ είχε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την Ιλιάδα και γενικότερα την ομηρική παράδοση. Στα τετράδια και στις σημειώσεις του από τα νεανικά του χρόνια υπάρχουν αναφορές στην αρχαία γραμματεία, ενώ γνώριζε αρχαία ελληνικά. Τον εντυπωσιάζει η αρχαία ελληνική τέχνη που εξακολουθεί να συγκινεί, παρόλο που ανήκει σε μια κοινωνία που έχει περάσει.

Η ερώτησή του είναι: Πώς γίνεται μια τέχνη που γεννήθηκε σε έναν ξεπερασμένο κοινωνικά κόσμο να μας μιλά ακόμα; Η απάντησή του είναι ότι η αρχαία Ελλάδα αντιπροσωπεύει μια ιδιαίτερη, «παιδική» φάση της ανθρωπότητας, όχι με την έννοια της κατωτερότητας, αλλά με την έννοια της παιδικής ηλικίας που μπορεί να έχει μια ομορφιά που δεν επαναλαμβάνεται. Όπως ένας ενήλικας μπορεί να αγαπά τα παιδικά του χρόνια χωρίς να θέλει να ξαναγίνει παιδί. Έτσι και ο σύγχρονος άνθρωπος μπορεί να θαυμάζει την αρχαία τέχνη χωρίς να επιστρέψει στην αρχαία κοινωνία.

Ο Μαρξ λέει ότι ο Αχιλλέας και η Ιλιάδα δεν είναι απλά «αιώνιες ιδέες»· είναι δημιουργήματα συγκεκριμένων ιστορικών και κοινωνικών συνθηκών. Η τέχνη γεννιέται μέσα σε έναν τρόπο ζωής.

Δεν θεωρεί τη μυθολογία μόνο τέκνο του φαντασιακού, αλλά μορφή με την οποία μια κοινωνία εκφράζει τη σχέση της με τη φύση και τον κόσμο. Θεωρεί ότι η ελληνική μυθολογία είναι έκφραση της σχέσης ανθρώπου– φύσης. Στα χειρόγραφα αναφέρεται στους Έλληνες θεούς:

«Ο Δίας, ο Απόλλων, Ερμής.. δεν είναι παρά μορφές με τις οποίες η φαντασία επεξεργάζεται τις φυσικές δυνάμεις.» (Grundrisse, 1857–1858). Χρησιμοποιεί την ελληνική μυθολογία ως παράδειγμα για το πώς οι άνθρωποι προσωποποιούν τις φυσικές δυνάμεις πριν αναπτυχθούν επιστημονικές εξηγήσεις.

Η αρχαία Ελλάδα στην ανάλυση της κοινωνικής εξέλιξης. Στο έργο του «Συμβολή στην Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας» (1859) και στα Grundrisse, ο Μαρξ εξετάζει την αρχαία ελληνική κοινωνία σε σχέση με τη δουλεία, την ιδιοκτησία γης, την πόλη-κράτος, την πολιτική μορφή της αρχαιότητας. Για τον Μαρξ η αρχαία ελληνική κοινωνία είναι ένα παράδειγμα αρχαίου τρόπου παραγωγής, που βασιζόταν σε κοινωνικές σχέσεις διαφορετικές από τον καπιταλισμό.

Στο «Κεφάλαιο» (Τόμος Ι, 1867) ο Μαρξ αναφέρεται εκτενώς στον Αριστοτέλη, ειδικά σχετικά με την έννοια της αξίας και του χρήματος. «Ο Αριστοτέλης ανακαλύπτει ότι η ανταλλαγή εμπορευμάτων προϋποθέτει μια κοινή πρακτική…» (Το Κεφάλαιο, Τόμος Ι, κεφάλαιο 1). Ο Μαρξ θεωρεί τον Αριστοτέλη έναν από τους πρώτους που αντιλήφθηκαν προβλήματα που αργότερα έγιναν κεντρικά στην πολιτική οικονομία.

Ο Μαρξ και ο Δημόκριτος. Ο Δημόκριτος έχει ιδιαίτερη θέση στη νεανική σκέψη του Μαρξ. Η διδακτορική του διατριβή στο Πανεπιστήμιο της Ιένας (1841) είχε τίτλο: «Η διαφορά της δημοκρίτειας και επικούρειας φυσικής φιλοσοφίας» (Differenz der demokritischen und epikureischen Naturphilosophie)

Μαρξ: «Ο Δημόκριτος θεωρεί την αισθητηριακή αντίληψη υποκειμενική, ενώ ο Επίκουρος υπερασπίζεται την αισθητηριακή εμπειρία ως πραγματική.»

Ο Μαρξ και ο μυθικός Προμηθέας. Ο Προμηθέας εμφανίζεται πολύ χαρακτηριστικά στον νεανικό Μαρξ. Στον πρόλογο της διδακτορικής του διατριβής τον ανασύρει από τον Προμηθέα Δεσμώτη του Αισχύλου. «Με μια λέξη, μισώ όλους τους θεούς.» (Αισχύλος, Προμηθεύς Δεσμώτης, στίχος 975). Ο Μαρξ θεωρεί τον Προμηθέα σύμβολο της ανθρώπινης αυτονομίας απέναντι στις υπερβατικές εξουσίες. Στο ίδιο πλαίσιο γράφει: «Ο Προμηθέας είναι ο ευγενέστερος άγιος και μάρτυρας στο φιλοσοφικό ημερολόγιο.» Ο Προμηθέας για τον νεαρό Μαρξ δεν είναι απλώς μυθολογικός ήρωας, γίνεται φιλοσοφικό σύμβολο της εξέγερσης του ανθρώπου απέναντι σε κάθε εξουσία που παρουσιάζεται ως απόλυτη.

Ερμής: ἦ κἀμὲ γάρ τι συμφοραῖς ἐπαιτιᾷ;
Προμηθεύς:  ἁπλῷ λόγῳ τοὺς πάντας ἐχθαίρω θεούς,
Ερμής: Σε μένα αποδίδεις τις συμφορές σου;
Προμηθεύς: με απλά λόγια θεωρώ εχθρούς όλους τους θεούς..
Αισχύλου, Προμηθεύς Δεσμώτης, στ. 974 – 975.

*. Αρχιτέκτων. Ιστορικός Αρχιτεκτονικής. Ιστορικός Τέχνης.