Καθεστώς πολέμου

Στις 25 Σεπτεμβρίου 1997, δύο πράκτορες της Μοσάντ δηλητηρίασαν τον ηγέτη της Χαμάς, Χαλέντ Μεσάλ, στο Αμμάν της Ιορδανίας και τον έφεραν στα πρόθυρα του θανάτου. Ο Μπιλ Κλίντον απαίτησε από τον Νετανιάχου, στην πρώτη θητεία του ως πρωθυπουργού, να δώσει το αντίδοτο. Αυτός συμμορφώθηκε, και ταξίδευσε μάλιστα στο Αμμάν για να ζητήσει προσωπικά συγγνώμη από τον βασιλιά Χουσεΐν. Ο Μεσάλ επέζησε. Αντί να τον σκοτώσει, ο Νετανιάχου είχε αναστήσει τον ηγέτη της Χαμάς.

Σήμερα, υψηλόβαθμοι πολιτικοί, συμπεριλαμβανομένων των ανώτατων ηγετών κρατών όπως η Βενεζουέλα και το Ιράν, δολοφονούνται ή απάγονται συστηματικά από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ. Τι έγινε μεταξύ του 1997 και σήμερα; Πρόσφατοι τίτλοι από εφημερίδες και ακαδημαϊκά περιοδικά ίσως δίνουν την απάντηση. Παραθέτω: «Είμαστε μάρτυρες του θανάτου του διεθνούς δικαίου;», «Ο Τραμπ σκότωσε το διεθνές δίκαιο – ή ήταν ήδη νεκρό;». Η γενοκτονία της Γάζας, οι απαγωγές και εκτελέσεις, η πλήρης ασυδοσία των ενόχων δείχνουν την παρακμή του δικαίου.

Στις αρχές του 21ου αιώνα, οι υποστηρικτές του «τέλους της Ιστορίας» υποσχέθηκαν «αιώνια» ειρήνη και «μέρισμα» ειρήνης. Αντ’ αυτού, έχουμε αιώνιο πόλεμο και αγώνα εξοπλισμών. Ζούμε σε μια εποχή παγκόσμιου πολέμου χωρίς τέλος. Τόσο σε εσωτερικό όσο και σε διεθνές επίπεδο. Στο εσωτερικό, τα τελευταία 30 χρόνια έχουμε βιώσει σοβαρές κρίσεις: την οικονομική κρίση, την πανδημία, τις ροές προσφύγων και μεταναστών, καθώς και τον πανταχού παρόντα «πόλεμο κατά της τρομοκρατίας». Οι κυβερνήσεις υιοθέτησαν ακραίες πολιτικές για να κρατήσουν τους μετανάστες έξω, άνευ προηγουμένου μέτρα που ανέστειλαν βασικά πολιτικά και κοινωνικοοικονομικά δικαιώματα, εφάρμοσαν ακραία μέτρα λιτότητας που εξαθλίωσαν τους πληθυσμούς. Εχουμε στρατιωτικοποίηση της οικονομικής ζωής και ευθυγράμμισή της με τις απαιτήσεις της «εθνικής ασφάλειας» που έχει αντικαταστήσει το κοινωνικό συμβόλαιο. Τεράστιες δημόσιες δαπάνες προορίζονται για εξοπλισμούς· η οικονομική ανάπτυξη στο σύνολό της διαμορφώνεται όλο και περισσότερο από στρατιωτικές λογικές.

Εκτεταμένες εξουσίες έχουν παραχωρηθεί στις υπηρεσίες ασφαλείας και στην αστυνομία, απαλλαγμένες από τους συνήθεις νομικούς περιορισμούς. Ανοιχτή και μυστική παρακολούθηση και κατασκοπία των πολιτικών αντιπάλων και των πολιτών, συλλογή δεδομένων από τα κοινωνικά μέσα, στοχοποίηση αντιφρονούντων και κινημάτων, με τις οικολογικές ομάδες και τις εκστρατείες αλληλεγγύης προς την Παλαιστίνη στην πρώτη γραμμή. Εχουμε μια γενικότερη προσπάθεια να ενισχυθεί η υπακοή στην εξουσία, να εδραιωθούν οι φυλετικές ιεραρχίες, να αποκλειστούν οι μετανάστες, να απαγορευτεί ή να περιοριστεί η πρόσβαση στην άμβλωση και να υπονομευθούν τα δικαιώματα των ΛΟΑΤΚΙ. Ποτέ από τις αρχές του 20ού αιώνα η προοπτική μιας επανάστασης δεν ήταν τόσο απίθανη και η νομική αντεπανάσταση τόσο βίαιη.

Ας πάμε στα διεθνή. Ο μεγάλος διανοούμενος Πέρι Αντερσον είναι κατηγορηματικός: το «διεθνές δίκαιο» δεν είναι ούτε «διεθνές» ούτε «δίκαιο». Συμφωνώ εν μέρει. Δεν είναι «διεθνές» μόνο για τις υπερδυνάμεις και τους δορυφόρους τους. Το αξίωμα των προνομιούχων κρατών που μπορούν να εξαιρούνται από τη διεθνή «τάξη των φιλελεύθερων κανόνων» συνόδευσε το δίκαιο από την αρχή. Ετσι έχουμε τα παντοδύναμα πέντε μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας. Οι ΗΠΑ δεν συμμετέχουν σε εξήντα συμφωνίες, όπως στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο, τη Συμφωνία του Παρισιού για το κλίμα, τις Συνθήκες πολιτικών και κοινωνικών δικαιωμάτων. Η φιλελεύθερη τάξη των κανόνων, την παρακμή της οποίας πολλοί θρηνούν, επέτρεψε στους ισχυρούς να αυτο-εξαιρούνται.

Η εσωτερική κατάσταση εξαίρεσης συμπληρώνεται με την απόσυρση των μεγάλων δυνάμεων από τμήματα του διεθνούς δικαίου, ιδίως του δικαίου του πολέμου που αποσκοπεί στην ελαχιστοποίηση των καταστροφικών επιπτώσεων: το δίκαιο της γενοκτονίας, οι Συμβάσεις της Γενεύης και το ανθρωπιστικό δίκαιο. Οσα συνέβησαν στη Γάζα, στον Λίβανο, στη Βενεζουέλα και στο Ιράν δεν είναι απλώς παραβιάσεις, αλλά απόσυρση και άρνηση των κανόνων. Οπως δήλωσε ο Μάρκο Ρούμπιο: «Μια εξωτερική πολιτική που εξυπηρετεί τα βασικά εθνικά συμφέροντα δεν μπορεί να αντικατασταθεί από τη “φιλελεύθερη παγκόσμια τάξη”». Ο Τραμπ καυχήθηκε ότι το μόνο όριο στην εξουσία του είναι «η δική μου ηθική. Το δικό μου μυαλό. Δεν χρειάζομαι το διεθνές δίκαιο». Αλλά το Ιράκ, το Αφγανιστάν, η Ουκρανία, το Ιράν δείχνουν ότι παρά τις αρχικές γρήγορες νίκες η συντριπτική στρατιωτική υπεροπλία τελικά αποτυχαίνει.

Η ανατροπή του Φουκό: Οπως η φυλακή απέτυχε στον σκοπό της και αύξησε την υποτροπή, έτσι ίσως πρέπει να δούμε τι εξυπηρετεί η αποτυχία του «βιομηχανικού» πολέμου

Δεύτερο, είναι δίκαιο το διεθνές δίκαιο; Οχι, όσον αφορά τις μεγάλες δυνάμεις και το δίκαιο του πολέμου, των καταστροφών και των φόνων. Ναι, όσον αφορά το δίκαιο των οικονομικών και εμπορικών σχέσεων. Κανόνες που ρυθμίζουν το διεθνές εμπόριο και τη θάλασσα, το εταιρικό δίκαιο, την πνευματική ιδιοκτησία, το τραπεζικό δίκαιο ή τις ξένες επενδύσεις διανέμοντας δικαιώματα και υποχρεώσεις, εξουσίες και ευπάθειες. Το δίκαιο που αποτελεί την άδικη νομική υποδομή του παγκόσμιου καπιταλισμού είναι ισχυρό και αποτελεσματικό. Τα προγράμματα διαρθρωτικής προσαρμογής της Παγκόσμιας Τράπεζας, τα μνημόνια της Ε.Ε. και του ΔΝΤ αποτελούν νομικές επιβολές που καταστρέφουν πληθυσμούς χωρίς στρατιωτική εισβολή και βομβαρδισμούς. Ο Τραμπ αντιλαμβάνεται τις εξωτερικές σχέσεις με όρους αστυνόμευσης, δύο όψεις του ίδιου νομίσματος: ICE και F16, Μινεάπολη και Γάζα. Μια παγκόσμια αστυνομική επιχείρηση ενώνει την εσωτερική και τη διεθνή βία συνδυάζοντας το δημόσιο δίκαιο των ισχυρών και το ιδιωτικό δίκαιο των πλουσίων. Σπαθιά και κεφάλαιο, tanks and banks.

Ο Μισέλ Φουκό έγραφε για το σωφρονιστικό σύστημα, που ήταν αφιερωμένο στη διόρθωση της εγκληματικής συμπεριφοράς, ότι κάνει το αντίθετο: αυξάνει την υποτροπή, μετατρέπει τους μικρούς σε μεγάλους εγκληματίες. Αντί να ψάχνουμε τους λόγους ίσως πρέπει να δούμε τι εξυπηρετεί η αποτυχία της φυλακής αλλά και του «βιομηχανικού» πολέμου. Ισως πρέπει να αντιστρέψουμε το πρόβλημα και να ρωτήσουμε τι εξυπηρετούν οι αποτυχίες της συντριπτικής πολεμικής μηχανής. Υποστηρίζω μαζί με τον Νέγκρι, τον Μεζάντρα, τον Χαρκούρ, τον Νταντόρ ότι έχουμε ένα νέο είδος διακυβέρνησης, το «καθεστώς πολέμου» 1.

Ζούμε μια περίοδο μετάβασης σε νέα μορφή καπιταλιστικής συσσώρευσης και πολιτικής νομιμοποίησης. Οι μεταβάσεις δημιουργούν αναταραχή. Ο προβλέψιμος ορίζοντας έχει καταρρεύσει — η αβεβαιότητα είναι η μόνη βεβαιότητα, συνοδευόμενη από απογοήτευση και άγχος. Το καθεστώς πολέμου μετατρέπει τη μετάβαση σε έκτακτη ανάγκη για να τη διαχειριστεί με εξαιρετικά μέτρα. Οι κοινωνικές τάξεις είναι έτοιμες να υποστηρίξουν ριζοσπαστικά πολιτικά σχέδια. Η Ακροδεξιά προσφέρει ένα τέτοιο. Η Αριστερά; Συνεχίζουμε στα επόμενα.

1. Costas Douzinas, States of Exception (Elgar, 2024).

● Καθηγητής Πανεπιστημίου Λονδίνου