Η μεγάλη επιστροφή του Κράτους

Υστερα από τέσσερις δεκαετίες νεοφιλελεύθερης ορθοδοξίας και αποθέωσης του δόγματος «αφήστε τις αγορές ελεύθερες», όλα δείχνουν ότι το Κράτος επανέρχεται ως ενεργός παίκτης στην οικονομία και όχι μόνο ως ρυθμιστής.

Τα στοιχεία έρχονται από την Ευρώπη και τις ΗΠΑ και το ενδιαφέρον είναι ότι το Κράτος ως οικονομικό εργαλείο δεν χρησιμοποιείται μόνο από πολιτικές δυνάμεις που παραδοσιακά είναι πιο κοντά σε αυτήν την αντίληψη, αλλά και από τον πιο εμβληματικό εκπρόσωπο του καπιταλισμού, τον πρόεδρο των ΗΠΑ

Τα τελευταία δύο χρόνια, η αμερικανική κυβέρνηση αγόρασε μετοχές της Intel, πήρε «χρυσή μετοχή» με δικαίωμα βέτο στην US Steel, έβαλε αμερικανικές εταιρείες να αποκτήσουν τον έλεγχο του Tik Tok στις ΗΠΑ, επένδυσε σε εταιρείες κβαντικής υπολογιστικής, εταιρείες ημιαγωγών, εξόρυξης χαλκού και ψευδαργύρου, αλλά και σπάνιων γαιών.

Την ίδια στιγμή, στις ΗΠΑ οι Δημοκρατικοί, με πιο εμβληματικούς εκπροσώπους τον Μπέρνι Σάντερς και την Αλεξάντρια Οκάσιο-Κορτέζ, που ανήκουν στην αριστερή πτέρυγα του κόμματος, κατέθεσαν πριν από λίγους μήνες νομοθετική πρόταση με την οποία ζητούν συμμετοχή του κράτους με 50% σε εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης και ρομποτικής. Η πρόταση προβλέπει ότι η διαχείριση της κρατικής συμμετοχής θα γίνεται από μια ανεξάρτητη επιτροπή η οποία θα προασπίζεται τα συμφέροντα της εργασίας, έτσι ώστε να γίνει πλέον μια αναδιανομή όχι απλώς εισοδήματος, αλλά και της τεχνολογίας και του οφέλους που προκύπτει από αυτήν.

Είναι ενδεικτικό επίσης ότι ο ίδιος ο Σαμ Αλτμαν, επικεφαλής της OpenAI που έχει λανσάρει το Chat GPT, την πρώτη ΤΝ που απευθύνθηκε στο ευρύ κοινό, πρότεινε πρόσφατα να δωρίσει η εταιρείες μετοχές για να δημιουργηθεί ένα Δημόσιο Ταμείο, στο οποίο θα εισφέρουν και άλλες ομοειδείς εταιρείες, ώστε να επιστρέψει στο κοινό ένα μέρος του οφέλους από τα κέρδη της Τεχνητής Νοημοσύνης.

Είναι φανερό ότι πρόκειται για διαφορετικές προσεγγίσεις από διαφορετικές αφετηρίες. Ο μεν Τραμπ χρησιμοποιεί το Κράτος για βιομηχανικό και γεωπολιτικό έλεγχο, ενώ οι Δημοκρατικοί προτείνουν να αξιοποιηθεί ως εργαλείο για αναδιανομή εισοδήματος και προστασία των εργαζομένων αλλά οι εξελίξεις επαναφέρουν τον ρόλο του Κράτους σε κρίσιμα ζητήματα, τα οποία η αγορά μόνη της δεν μπορεί να διαχειριστεί.

Στην Ευρώπη, οι κανόνες της Ε.Ε. που απαγορεύουν τις κρατικές ενισχύσεις χαλαρώνουν όλο και περισσότερο, για να επιτρέψουν τη στήριξη κρίσιμων και στρατηγικών βιομηχανικών τομέων. Η Κομισιόν ενέκρινε κρατικές ενισχύσεις σε στρατηγικούς τομείς, από μονάδες παραγωγής ημιαγωγών στη Γερμανία μέχρι ηλεκτροπαραγωγή στην Ιταλία και ενίσχυση μονάδων καθαρής τεχνολογίας στη Σλοβακία. Κι όλα αυτά «δίπλα» στις τεράστιες κοινές αμυντικές δαπάνες του προγράμματος SAFE των 150 δισ. ευρώ.

Πρόσφατο παράδειγμα η Σουηδία, όπου οι Σοσιαλδημοκράτες εξετάζουν την απόκτηση κρατικής συμμετοχής στην αμυντική εταιρεία Saab, με το σκεπτικό ότι η εταιρεία έχει στρατηγική σημασία για την παραγωγή κρίσιμου υλικού, από τα υποβρύχια έως τις μηχανές μαχητικών αεροσκαφών. Η πρόταση υποστηρίζεται μάλιστα και από το Αριστερό Κόμμα που είναι πιθανό να συμμετάσχει σε μια μελλοντική κυβέρνηση συνεργασίας.

Σε αρκετές χώρες ο ρόλος του δημόσιου τομέα έχει επανέλθει με ορμή στο θέμα της στέγης, που αναδεικνύεται στο μεγάλο πρόβλημα της εποχής.

Η Ισπανία ξεκίνησε να εφαρμόζει εθνικό πλαφόν 2% στις αυξήσεις ενοικίων, με υποχρεωτική παράταση των συμβάσεων για δύο έτη και φοροαπαλλαγές για ιδιοκτήτες που δεν αυξάνουν το ενοίκιο, αλλά ο νόμος δεν επικυρώθηκε από το Κογκρέσο. Εναν χρόνο νωρίτερα όμως η κυβέρνηση είχε μεταφέρει χιλιάδες κατοικίες και δημόσια γη σε μια νέα Δημόσια Στεγαστική Εταιρεία για να υποστηρίξει την προσφορά στην αγορά ακινήτων, ενώ κατάργησε και την Golden Visa και επέβαλε αυξημένο φόρο στις αγορές ακινήτων από υπηκόους χωρών εκτός Ε.Ε.

Ελέγχους και περιορισμούς στην αγορά των μισθώσεων έβαλε και η Ολλανδία, κάτι που συνέβαλε στη συγκράτηση των ενοικίων, αλλά την ίδια στιγμή περιόρισε την προσφορά νέων κατοικιών για μίσθωση, σύμφωνα με σχετική μελέτη του ΟΟΣΑ. Οι έλεγχοι στα ενοίκια έχουν αμφίσημα αποτελέσματα, καθώς ανακουφίζουν βραχυπρόθεσμα τους ενοικιαστές, αλλά δεν λύνουν το πρόβλημα, καθώς δεν αντιμετωπίζουν τη βασική αιτία που είναι ότι η προσφορά κατοικιών δεν ακολουθεί την αύξηση της ζήτησης.

Ο έλεγχος τιμών λειτουργεί μόνο όταν συνοδεύεται από αύξηση προσφοράς. Το πιο ενδιαφέρον και αποτελεσματικό παράδειγμα είναι αυτό της Βιέννης, όπου το δημόσιο απόθεμα στέγης υπολογίζεται σε άνω του 40% του συνόλου και χρηματοδοτείται από φόρο 1% επί των μισθών. Το σύστημα αυτό θεμελιώθηκε από τη δεκαετία του 1920 από την τότε σοσιαλδημοκρατική δημοτική αρχή που άρχισε να χτίζει μαζικά δημοτικές κατοικίες και να οργανώνει το μοντέλο κοινωνικής στέγασης που συνεχίζεται μέχρι σήμερα, αποτελώντας το κλασικό παράδειγμα επιτυχημένης δημόσιας παρέμβασης για το στεγαστικό.

Το πιο κρίσιμο ίσως πεδίο όπου θα δοκιμαστεί η κρατική παρέμβαση είναι εκείνο της Τεχνητής Νοημοσύνης και οι σαρωτικές αλλαγές που επιφέρει στην εργασία. Το ίδιο το ΔΝΤ, που αποτέλεσε τον κεντρικό υπερασπιστή της νεοφιλελεύθερης ορθοδοξίας τις τελευταίες δεκαετίες, έφτασε στο σημείο να προβάλλει ρητά τον ρόλο του Κράτους (Απρίλιος 2026) ως τον μόνο κρίσιμο παράγοντα που μπορεί να καθορίσει εάν η Τεχνητή Νοημοσύνη θα οδηγήσει σε ένα νέο χάσμα ανισότητας ή θα εξομαλυνθούν οι συνέπειες.

Οπως αναφέρεται σε σχετικό σημείωμα (Global Economic and Financial Implications of Artificial Intelligence, ΔΝΤ, Απρίλιος 2026), το Κράτος οφείλει να εξασφαλίσει τη μετάβαση σε ένα νέο καθεστώς της εργασίας, το οποίο η αγορά δεν έχει κίνητρο να διαχειριστεί, επομένως είναι απαραίτητες ρυθμίσεις φορολογικής προστασίας, κοινωνικής εποπτείας και διαχείρισης των δεδομένων.

Στο δε πιο ακραίο σενάριο διάχυσης της ΤΝ, παρουσιάζεται η εκτίμηση ότι ο παραδοσιακός δεσμός μεταξύ εργασίας και εισοδήματος μπορεί να… καταργηθεί, φέρνοντας στο προσκήνιο πολιτικές όπως το γενικευμένο βασικό εισόδημα για όλους.

Με άλλα λόγια, εάν δεν υπάρχουν δουλειές για ανθρώπους, θα ζουν με κρατικό επίδομα.