Η μαγεία του ποδοσφαίρου

Εκατομμύρια φίλαθλοι παρακολούθησαν τον αγώνα Αγγλία – Κονγκό σε παμπ σε όλη την Αγγλία. Επρεπε να κλείσεις θέση για να μπεις στον συνήθως ανοιχτό ναό της αταξικής κοινωνικότητας. Είδα το παιχνίδι σε μια παμπ στο κεντρικό Λονδίνο. Πλούσιοι και φτωχοί, δικηγόροι και εργάτες έζησαν μαζί την αγωνία των πρώτων 70′ και την έκσταση των τελευταίων 20′. Ηταν μια γιορτή εξίσωσης στη χώρα με τις μεγαλύτερες ταξικές διαφορές και την πολιτική δυσλειτουργία των επτά πρωθυπουργών σε δέκα χρόνια. It’s coming home

Το Κονγκό βρίσκεται στην άλλη άκρη. Εκατοντάδες εθνότητες, γλώσσες και διάλεκτοι, βαθιά πολιτικά, εθνοτικά και κοινωνικά ρήγματα. Το ανατολικό Κονγκό ζει διαδοχικούς πολέμους και δύο μεγάλες επαρχίες, το Βόρειο και το Νότιο Κίβου, διοικούνται από τους αντάρτες M23. Αλλά κάθε φορά που παίζουν οι «Λεοπαρδάλεις», η εθνική Κονγκό, η χώρα ενώνεται. Μετά την ισοπαλία με την Πορτογαλία, τη νίκη επί του Ουζμπεκιστάν αλλά και την ήττα από την Αγγλία ξέσπασαν πανηγύρια στην Κινσάσα αλλά και στην Γκόμα και στο Μπουκάβου στην Κίβου. Ο κόσμος τραγουδούσε, κουνούσε τις σημαίες, χόρευε μέχρι αργά και στην ελεύθερη και στις κατεχόμενες περιοχές. Εστω και για λίγο, το ποδόσφαιρο ένωσε εθνότητες και γλώσσες, κυβέρνηση και αντάρτες.

Αν ένας θεωρητικός του καπιταλισμού ή του εθνικισμού ήθελε να σχεδιάσει μια απασχόληση που θα έκανε τον κόσμο να ξεχνάει την κοινωνική αδικία και τα εθνοτικά μίση και να του δίνει μικρή αποζημίωση για μια ζωή σκληρής και κακά αμειβόμενης δουλειάς, η απάντηση θα ήταν το ποδόσφαιρο. Εχει γίνει το όπιο του λαού γιατί αντιπροσωπεύει ατομικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά που είναι αντίθετα στο κυρίαρχο κοινωνικό σύστημα. Συνδυάζει το περίτεχνο ατομικό ταλέντο με την ανιδιοτελή ομαδική εργασία σαν μια συμφωνική ορχήστρα, μια χορευτική ομάδα ή μια θεατρική παράσταση. Οι κοινωνικές επιστήμες βασανίζονται για να προσδιορίσουν τη σχέση ατόμου και συλλογικότητας. Το ποδόσφαιρο δίνει την απάντηση. Συνδυάζει την τεχνική κατάρτιση, το μάγεμα της τέχνης και την ακρίβεια της δεξιοτεχνίας, με την οργάνωση, την τακτική, το σύστημα της ομάδας. Ισορροπεί την ατομική τεχνική και πρωτοβουλία με την ομαδικότητα, τον προγραμματισμό και τον ανταγωνισμό.

Οι παίκτες λατρεύονται σαν λαϊκοί ήρωες. Οχι μόνο γιατί βοηθάνε την ομάδα να κερδίζει, αλλά και γιατί είναι κάπως σαν και μας. Οι περισσότεροι δεν γεννιούνται με χρυσό κουτάλι στο στόμα, αλλά σε φτωχογειτονιές. Οι ιστορίες ποδοσφαιρικών αστεριών που έμαθαν την μπάλα σε αλάνες, ξυπόλυτοι, κλοτσώντας τενεκεδάκια, αλλά κατέληξαν πολυεκατομμυριούχοι και διάσημοι, είναι ένα σύγχρονο παραμύθι, η μεταμοντέρνα Σταχτοπούτα. Στο παρελθόν οι κοινοτοπίες περί κοινωνικής κινητικότητας προς τα πάνω ίσχυαν στο ποδόσφαιρο. Αγαπάμε τους ποδοσφαιριστές και προβάλλουμε στο πρόσωπο και στη φανέλα τους τις δικές μας ελπίδες και προσδοκίες να πετύχουμε, να αναγνωριστούμε, να ανταμειφθούμε πιο δίκαια και πιο πλούσια. Ο ποδοσφαιριστής συνδυάζει το οικείο, το «παιδί της διπλανής πόρτας», με την απόλυτη διαφορά της τέχνης, του πλούτου και της δόξας.

Σε κοινωνίες που χάνουν τις παραδοσιακές τελετουργίες, τη δύναμη του συμβολισμού και τη συνεκτική κόλλα της κοινότητας, το ποδόσφαιρο πλουτίζει την αισθητική της ζωής. Προσφέρει στους οπαδούς του ομορφιά, δράμα, συγκρούσεις, τελετουργίες και την κάθαρση μιας τραγωδίας. Αντικαθιστά τα καρναβάλια που φέρνουν τον κόσμο πάνω κάτω. Για μία μέρα οι κοινωνικές συμβάσεις ανατρέπονται, οι υποτακτικοί κοροϊδεύουν τους αφέντες, τα ανατρεπτικά συναισθήματα βρίσκουν τη βαλβίδα ασφαλείας τους. Ταυτόχρονα μας μεταφέρει σε μέρη που δεν θα πάμε ποτέ, μας δίνει χαρές που δεν θα ξεχαστούν αυτή την εποχή της γενικευμένης αμνησίας. Καθορίζει τι ρούχα θα φορέσουμε, τι φωνάζουμε και τραγουδάμε, με ποιους είμαστε σύντροφοι, τι είναι μεταφυσικό στην καθημερινότητα: δίνει απόλυτη πίστη και ακαταμάχητη αλήθεια. Η απεριόριστη αγάπη στην ομάδα, η αντιπαλότητα ή και εχθρότητα προς τους παραδοσιακούς αντιπάλους της απαντούν σε ανθρώπινες ανάγκες και ένστικτα.

Το ποδόσφαιρο είναι θέαμα για τους φιλάθλους αλλά ταυτόχρονα τους προσκαλεί σε έντονη συμμετοχή. Ατομικά, ο φίλαθλος μιλάει, διαφωνεί, βρίζει τους παίκτες και τον διαιτητή στην τηλεόραση. Βγάζει φυλακτά και γούρια πιστεύοντας ότι η τύχη του θα επηρεάσει το αποτέλεσμα. Ομαδικά, δεν υπάρχει μεγαλύτερη αγαλλίαση και συναισθηματική ταύτιση από αυτή του πλήθους που πανηγυρίζει τη νίκη της ομάδας. Ο καπιταλισμός αρνείται τις συλλογικότητες, περιφρονεί την αλληλεγγύη, βάζει το άτομο πάνω από την ομάδα.

Το ποδόσφαιρο προωθεί σοσιαλιστικές αξίες. Οι υδραυλικοί και οι ταξιτζήδες ίσως να αισθάνονται αποκλεισμένοι από το Μέγαρο και τη Στέγη. Αλλά παρακολουθούν το παιχνίδι μαζί με καθηγητές, εκτιμούν εξ ίσου την τεχνική των παικτών και έχουν τόσο σημαντικά σχόλια για τις επιδόσεις της ομάδας όσο και ο διάσημος συγγραφέας. Ανθρωποι του μεροκάματου και του μόχθου γίνονται εξπέρ, κάνουν εξαιρετικές αναλύσεις για το παιχνίδι, τη δεξιοτεχνία των παικτών, την τακτική του προπονητή. Οπως το θέατρο του Μπρεχτ, η μπάλα μετατρέπει τους θεατές σε ειδικούς και αναποδογυρίζει για λίγο τον κόσμο. Μία νίκη της ομάδας βάζει όλους στην ίδια πλευρά, σε μια ονειρική και ανεπανάληπτη συμπαράταξη.

Οι φιλελεύθεροι υποστηρίζουν ότι το ποδόσφαιρο αποτελεί τέλεια αγορά. Αλλά τις τύχες των ομάδων αποφασίζει η οικονομική επιφάνεια του ιδιοκτήτη. Γι’ αυτό, το καλύτερο σύμβολό αντίστασης είναι να παίρνει το πρωτάθλημα η Λάρισα, η Ελλάδα το Ευρωπαϊκό ή η Παραγουάη να κερδίζει τη Γερμανία.

Οι ιστορίες ποδοσφαιρικών αστεριών που έμαθαν την μπάλα σε αλάνες, ξυπόλυτοι, κλοτσώντας τενεκεδάκια, αλλά κατέληξαν πολυεκατομμυριούχοι και διάσημοι, είναι ένα σύγχρονο παραμύθι, η μεταμοντέρνα Σταχτοπούτα

● Kαθηγητής Πανεπιστημίου Λονδίνου