Η λογοτεχνία της σέντρας

Συλλογικό βίωμα που κορυφώνεται βέβαια, κάθε τέσσερα χρόνια στους αγώνες του Παγκοσμίου Κυπέλλου και αυτή η γιορτή αποτελεί για τους λογοτέχνες μια από τις πιο αγνές μορφές της σύγχρονής μας μυθολογίας. Στο γήπεδο, οι ποδοσφαιριστές και οι οπαδοί είναι οι ήρωες ενός ιδιότυπου, ζωντανού δράματος.

Η σχέση της λογοτεχνίας με την μπάλα είναι βαθιά βιωματική. Ο Γκαλεάνο κάθε τέσσερα χρόνια, κατά τη διάρκεια του Μουντιάλ, κρεμούσε ένα σημείωμα στην πόρτα του που έγραφε: «Κλειστόν λόγω ποδοσφαίρου». Ο Αλμπέρ Καμί, πρώην τερματοφύλακας, έχει γράψει: «Όσα ξέρω σίγουρα για την ηθική και το καθήκον,

τα χρωστάω στο ποδόσφαιρο». Στον αντίποδα, ο Ουμπέρτο Έκο προσέγγισε το άθλημα με τη ματιά του οξυδερκούς σημειολόγου. Αν και συχνά σάρκαζε την κοινωνική εμμονή με την μπάλα, αναρωτώμενος αν «είναι ποτέ πιθανό να γίνει επανάσταση μια Κυριακή που παίζεται ποδόσφαιρο», αναγνώριζε στο άθλημα μια παγκόσμια γλώσσα, ένα τελετουργικό που αντικαθιστούσε το θέατρο της αρχαιότητας. Ο νομπελίστας συγγραφέας Γκούντερ Γκρας, από μια άλλη σκοπιά, στο ποίημά του «Στο γήπεδο» περιγράφει την απόκοσμη ησυχία του σταδίου μετά τη λήξη, εκεί όπου οι ήρωες γίνονται ξανά θνητοί και το σκοτάδι σκεπάζει τα χαμένα όνειρα των ενενήντα λεπτών.

Στα καθ’ ημάς, ο Μανόλης Αναγνωστάκης υπήρξε ένας από τους πιο βαθείς γνώστες του αθλήματος. Παρακολουθούσε με θρησκευτική ευλάβεια τα Μουντιάλ και κατέγραφε τις σκέψεις του σε εξαιρετικές επιφυλλίδες –συχνά με το ψευδώνυμο «Αλ. Καμής», κλείνοντας το μάτι στον Καμί. Ο Νίκος Καρούζος, με τη δική του ιδιοφυή, αντισυμβατική ματιά, έβλεπε στο ποδόσφαιρο μια έκρηξη καθαρής ενέργειας, μια σχεδόν μεταφυσική διαδικασία όπου το απρόβλεπτο καταργεί τη λογική.

Αυτό ακριβώς το σταυροδρόμι επιχειρεί να χαρτογραφήσει αυτό το «αφιέρωμα». Ασφαλώς η βιβλιογραφία είναι μεγάλη. Υπάρχουν δεκάδες ακόμη δημιουργοί που επιχείρησαν να γεφυρώσουν τον κόσμο των ιδεών με την ωμή αλήθεια του γηπέδου, εκεί όπου το πνεύμα σμίγει με το πάθος των κερκίδων. Γιατί, κακά τα ψέματα, ένα Μουντιάλ ποτέ δεν ήταν μια σειρά από ποδοσφαιρικά ενενηντάλεπτα. Πρόκειται για μια μικρογραφία της ίδιας της ζωής, όπου το γήπεδο μετατρέπεται σε θέατρο ανθρώπινων παθών και αντιφάσεων.

Το 1978, τρεις σπουδαίες φωνές μίλησαν με θάρρος και τόλμη για το Παγκόσμιο Κύπελλο. Ο Ουμπέρτο Έκο, στη συλλογή δοκιμίων «Travels in Hyperreality» (κυκλοφόρησε το 1987 στα ελληνικά ως «Κήνσορες και Θεράποντες», σε ανθολογίες των Εκδόσεων Γνώση ), προσεγγίζει το Μουντιάλ με το κοφτερό βλέμμα του σημειολόγου. Χαρακτηρίζει το ποδόσφαιρο ως μια μορφή «ψευδο-δραστηριότητας» που αντικαθιστά την πολιτική συζήτηση.

Για τον Έκο, το Μουντιάλ είναι το σύγχρονο «άρτος και θεάματα», μια τεράστια φιέστα δηλαδή, που επιτρέπει στον κόσμο να συζητά παθιασμένα για ώρες για ένα οφσάιντ, την ίδια στιγμή που τα πραγματικά κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα περνούν στα ψιλά γράμματα.

Την ίδια χρονιά, ο Χορχέ Λουίς Μπόρχες και ο στενός του φίλος Αντόλφο Μπιόι Κασάρες Ονόριο, με το κοινό τους ψευδώνυμο Μπούστος Ντομέκ έγραψαν το ποδοσφαιρικό διήγημα «Esse Est Percipi», μια σκληρή, σατιρική καταγγελία για τη χειραγώγηση των μαζών μέσω του Μουντιάλ στην Αργεντινή. Αφηγούνται μια προφητική αλληγορία που περιγράφει πώς οι αγώνες σκηνοθετούνται στα στούντιο και οι φίλαθλοι παρασύρονται από μια εικονική πραγματικότητα, προοιωνίζοντας τον τρόπο που η χούντα του ’78 στην Αργεντινή χρησιμοποίησε το Μουντιάλ για να συγκαλύψει τη βία. Το κείμενο περιλαμβάνεται στη συλλογή διηγημάτων των Μπόρχες και Κασάρες, με τίτλο «Τα Χρονικά του Μπούστος Ντομέκ» (1990, Εκδόσεις Ύψιλον / Βιβλία).

Παράλληλα, εκείνη τη χρονική στιγμή, στην Πολωνία κυκλοφορεί «Ο πόλεμος του ποδοσφαίρου» του Ρίσαρντ Καπισίνσκι. Στα ελληνικά βγήκε το 2002 από τις Εκδόσεις Μεταίχμιο. Ο Καπισίνσκι αναλύει πώς οι κοινωνικές εντάσεις μεταξύ Ελ Σαλβαδόρ και Ονδούρας κλιμακώθηκαν σε πόλεμο, με τους αγώνες για το Μουντιάλ του 1970 να λειτουργούν ως η θρυαλλίδα. Ο συγγραφέας περιγράφει τη μετατροπή του ποδοσφαίρου σε εθνικιστικό μίσος, με τον πόλεμο να ξεσπά αμέσως μετά τον τρίτο αγώνα, αφήνοντας χιλιάδες νεκρούς.

Το 1986, ο Μένης Κουμανταρέας εκδίδει το βιβλίο «Η φανέλα με το εννιά» (Πατάκης). Την ίδια ακριβώς χρονιά, στα γήπεδα του Μεξικού διεξάγεται το Παγκόσμιο Κύπελλο που έμελλε να σημαδευτεί από την απόλυτη, σχεδόν θεϊκή αποθέωση του Ντιέγκο Μαραντόνα.

Ο ήρωάς του, Μπιλ Σερέτης, είναι η τραγική ελληνική εκδοχή του ποδοσφαιριστή. Ενώ στο Μουντιάλ οι παίκτες με το «9» γίνονται παγκόσμιοι μύθοι, ο Μπιλ θυσιάζεται σε ένα επαγγελματικό ποδόσφαιρο που, όπως γράφει ο Κουμανταρέας, είναι ένας «σάπιος κόσμος που θέλει σάπιους ανθρώπους».

Το 1992 κυκλοφόρησε στην Αγγλία το αυτοβιογραφικό βιβλίο του Βρετανού συγγραφέα Νικ Χόρνμπι, «Πυρετός της μπάλας» –στη χώρα μας το διαβάσαμε το 1999, από τις Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα. Αποτελεί την απόλυτη εξομολογητική καταγραφή της οπαδικής εμμονής, γραμμένο με αυθεντικό, φλεγματικό βρετανικό χιούμορ. Ο συγγραφέας δεν εστιάζει στους παίκτες, αλλά μετατρέπει σε πρωταγωνιστή τον ίδιο τον οπαδό, αναλύοντας πώς η παθολογική αγάπη του για την Άρσεναλ καθορίζει ολόκληρη την ύπαρξη, τις σχέσεις και την ψυχολογία του. Αφιερώνει ένα ολόκληρο, εκπληκτικό κεφάλαιο στο Μουντιάλ του 1970 στο Μεξικό. Εκεί περιγράφει πώς παρακολούθησε στην τηλεόραση, σε ηλικία 13 ετών, τη μυθική Εθνική Ομάδα της Βραζιλίας (του Πελέ, του Τοστάο και του Ζαϊρζίνιο) να διαλύει τις ομάδες της Αγγλίας και του υπόλοιπου κόσμου.

Το συναρπαστικό «Η εσχάτη των ποινών» του Σαντιάγο Ρονκαλιόλο μας μεταφέρει στη Λίμα του 1978, κατά τη διάρκεια του Μουντιάλ της Αργεντινής. Το βιβλίο κυκλοφόρησε με τον πρωτότυπο τίτλο «La pena máxima», το 2014. Στην Ελλάδα η μεταφρασμένη έκδοση από τις Εκδόσεις Καστανιώτη κυκλοφόρησε έναν χρόνο αργότερα, τον Ιούνιο του 2015. Διαβάζουμε πώς ενώ ολόκληρο το Περού είναι καθηλωμένο μπροστά στις τηλεοράσεις για τους ποδοσφαιρικούς αγώνες, οι ερημωμένοι δρόμοι της πρωτεύουσας γίνονται το σκηνικό μιας άγριας δολοφονίας.

Ο Φέλιξ Τσακαλτάνα, ένας σχολαστικός και χαμηλών τόνων βοηθός αρχειοφύλακα στα δικαστήρια, αναλαμβάνει να ερευνήσει το έγκλημα. Πολύ γρήγορα, η έρευνά του τον φέρνει αντιμέτωπο με τα γρανάζια του «Σχεδίου Κόνδωρ», της μυστικής και αιματηρής συνεργασίας των δικτατοριών της Λατινικής Αμερικής για την εξόντωση των πολιτικών τους αντιπάλων.

Η ελληνική λογοτεχνική ματιά στο ποδόσφαιρο, πέρα από το εμβληματικό βιβλίο του Κουμανταρέα προσφέρει μια μοναδική προσέγγιση. Θα αναφέρω για παράδειγμα τον Γιώργο Σκαμπαρδώνη και τον Χριστόφορο Κάσδαγλη. Ο πρώτος έχει διασκορπίσει στο έργο του, ιδιαίτερα στις συλλογές διηγημάτων του, τη βαθιά του λατρεία για τη στρογγυλή θεά. Όπως, στο «Ντεπό» (Πατάκης), όπου διαβάζουμε για τον 13χρονο Γιάννη που το πρωί της 21ης Απριλίου 1967 ζητάει από τον οδηγό του σκοτεινού άρματος μάχης που είναι σταθμευμένο ακριβώς πάνω στην εστία του «Γουέμπλει» (της αλάνας της γειτονιάς), να τραβήξει το άρμα παραπέρα γιατί δεν μπορούν να παίξουν μπάλα. Κι ας μην ξεχνάμε «Το γαμώτο ενός Παναθηναϊκού» (Καστανιώτης) του Κάσδαγλη.

Αποτυπώνουν με ρεαλισμό και χιούμορ την ελληνική τελετουργία της παρακολούθησης και της προετοιμασίας των αγώνων. Πολλοί Έλληνες συγγραφείς και ποιητές, σε σκόρπια ποιήματα, κείμενα σε επιφυλλίδες και διηγήματα περιγράφουν εκείνα τα βαριά, υγρά καλοκαιρινά απογεύματα που η ελληνική επαρχία και οι αστικές γειτονιές ερημώνουν. Η ζωή «παγώνει» επειδή «έχει ματς». Στρέφουν την κάμερα στους θαμώνες των καφενείων, στους άντρες που μαζεύονται με τις φανέλες στις αυλές κάτω από τις κληματαριές και αναλύουν το σύστημα της Εθνικής Βραζιλίας ή της Ιταλίας με την ίδια σοβαρότητα που θα συζητούσαν για ένα ζήτημα ζωής και θανάτου. Η μπάλα είναι ο συνδετικός ιστός της κοινότητας, μια συλλογική δικαιολογία για να βρεθούν οι άνθρωποι μαζί.

Όπως και η ανθολογία «Αρχίζει το ματς: Το ποδόσφαιρο στη λογοτεχνία», σε επιμέλεια του φιλόλογου και συγγραφέα Γιάννη Η. Παππά, που κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Μεταίχμιο. Είναι ένα από τα πιο ατμοσφαιρικά και ολοκληρωμένα λογοτεχνικά αφιερώματα για το Παγκόσμιο Κύπελλο στην ελληνική αγορά.

Έλληνες και ξένοι συγγραφείς, γράφουν για την κοινωνική διάσταση του αθλήματος και όχι μόνο, ενώ ξεχωρίζουν τα αφιερώματα σε μυθικές μορφές που άλλαξαν την ιστορία των σπορ. Μέσα στο βιβλίο ο αναγνώστης θα ανακαλύψει τη λυρική ματιά του Μάνου Χατζιδάκι για τον ιδιόρρυθμο Τζορτζ Μπεστ, τους στίχους του Οράσιο Φερέρ για τον «βασιλιά» Πελέ, αλλά και τον ποιητικό θρήνο του Ηλία Λάγιου για τον Ντιέγκο Μαραντόνα.

Απομακρύνοντας τον φακό από τα εγχώρια, κλείνουμε με το βιβλίο «Ποδόσφαιρο και παγκοσμιοποίηση» (Εκδόσεις Παπαζήση) του Πασκάλ Μπονιφάς, ενός από τους κορυφαίους Γάλλους αναλυτές διεθνούς πολιτικής και γεωστρατηγικής.

Εξηγεί πώς τα κράτη και οι κυβερνήσεις χρησιμοποιούν τις μεγάλες διοργανώσεις, όπως το Μουντιάλ, για την άσκηση διπλωματίας και την ενίσχυση της διεθνούς τους εικόνας. Κυρίως, παρουσιάζει τη δομή του σύγχρονου ποδοσφαίρου ως έναν παγκοσμιοποιημένο οργανισμό που ξεπερνά τα εθνικά όρια.

Τα βιβλία που «φωτίζουν» το Μουντιάλ είναι πολλά. Από τα λασπωμένα γήπεδα της Λατινικής Αμερικής, εκεί όπου οι άνθρωποι παίζουν για να ξεφύγουν από την εξαθλίωση, μέχρι τα σημερινά υπερσύγχρονα, ψυχρά στάδια, οι λογοτέχνες συμμετείχαν πάντα στο παιχνίδι. Καταγράφουν τον πυρετό του πάθους, την ψυχολογία του παίκτη, την τυφλή, σχεδόν παραληρηματική ελπίδα όλων, που κρίνεται μέσα σε ενενήντα λεπτά αγωνίας.