Η Ιθάκη της εθνικής συνεννόησης

Βγαίνοντας από την «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν, σκέφτηκα πως το ταξίδι του Οδυσσέα δεν αφορά μόνο έναν άνθρωπο που προσπαθεί να γυρίσει στην πατρίδα του. Αφορά, κυρίως, έναν άνθρωπο που για να επιστρέψει πραγματικά πρέπει να αναμετρηθεί με τις πράξεις του, τις επιλογές του, τις απώλειες και τα όριά του. Κανένα εξωτερικό ταξίδι δεν ολοκληρώνεται χωρίς ένα εσωτερικό ταξίδι αυτογνωσίας.

Κάπως έτσι μοιάζει σήμερα και η Ελλάδα. Αναζητούμε τη δική μας Ιθάκη, αλλά συχνά αποφεύγουμε την ουσιαστική αυτογνωσία.

Η πολιτική αντιπαράθεση, ιδιαίτερα μετά τη Διεθνή Εκθεση Θεσσαλονίκης, γίνεται ολοένα πιο οξεία. Οι τόνοι ανεβαίνουν, οι διαχωριστικές γραμμές σκληραίνουν και η δημόσια συζήτηση συχνά περιορίζεται στο ποιος θα κερδίσει τις εντυπώσεις. Την ίδια ώρα, η κοινωνία κουράζεται. Η εμπιστοσύνη στους θεσμούς μειώνεται και πολλοί πολίτες αισθάνονται ότι η καθημερινή τους αγωνία απέχει πολύ από τις διακηρύξεις της εξουσίας.

Η ακρίβεια, η στεγαστική κρίση, η αγωνία των νέων, το δημογραφικό, η εγκατάλειψη της υπαίθρου, η ποιότητα της δημόσιας Υγείας και της Παιδείας, η κλιματική κρίση και η ανάγκη για ένα νέο παραγωγικό πρότυπο δεν είναι προβλήματα μιας μόνο κυβέρνησης ή μιας αντιπολίτευσης. Είναι εθνικά ζητήματα. Υπερβαίνουν τις εκλογικές περιόδους και μας υποχρεώνουν να αναμετρηθούμε όχι μόνο με το παρόν, αλλά και με την ευθύνη μας απέναντι στις επόμενες γενιές.

Κι όμως, εξακολουθούμε να τα αντιμετωπίζουμε με τη λογική του πολιτικού κύκλου. Ο,τι δημιουργεί η μία κυβέρνηση, η επόμενη συχνά το ακυρώνει. Κάθε μεταρρύθμιση θεωρείται κομματική ιδιοκτησία και κάθε διάλογος εκλαμβάνεται ως ένδειξη αδυναμίας ή υποχώρησης. Ετσι η χώρα κινείται, αλλά δυσκολεύεται να προχωρήσει. Γιατί πρόοδος δεν είναι απλώς η κίνηση προς τα εμπρός. Είναι η συνειδητή πορεία προς έναν κοινό προορισμό.

Χρειαζόμαστε μια νέα εθνική συμφωνία για την Παιδεία, τη δημόσια Υγεία, το δημογραφικό, την προστασία της φύσης, την αναγέννηση της υπαίθρου και το παραγωγικό μέλλον της χώρας. Μια συμφωνία με συγκεκριμένους στόχους, χρονικό ορίζοντα, διαφάνεια και αξιολόγηση. Μια συμφωνία που θα υπηρετείται από διαδοχικές κυβερνήσεις, ανεξάρτητα από την ιδεολογική τους αφετηρία. Υπάρχουν στιγμές κατά τις οποίες το εθνικό «εμείς» οφείλει να σταθεί ψηλότερα από το κομματικό «εγώ».

Ο Οδυσσέας δεν επιστρέφει σοφότερος επειδή νίκησε τα τέρατα. Επιστρέφει σοφότερος επειδή γνώρισε τα όριά του. Η σοφία αρχίζει τη στιγμή που ο άνθρωπος παύει να πιστεύει ότι είναι παντοδύναμος. Και η Ελλάδα δεν θα βρει την Ιθάκη της μέσα από ακόμα μία κομματική νίκη. Θα τη βρει όταν αποκτήσει την ωριμότητα να κοιτάξει κατάματα τις αδυναμίες της, να αναλάβει τις ευθύνες της και να μετατρέψει τις διαφορές της σε δημιουργική δύναμη.

Η πατρίδα δεν χρειάζεται λιγότερη δημοκρατία ούτε λιγότερη διαφωνία. Χρειάζεται διαφωνία που να γεννά σύνθεση και όχι διχασμό. Χρειάζεται περισσότερη επίγνωση, ευθύνη και μέτρο. Χρειάζεται να περάσουμε από το «εγώ» και το «εμείς οι δικοί μας» στο κοινό «εμείς».

Ομως η εθνική συνεννόηση δεν μπορεί να είναι μόνο μια συμφωνία ανάμεσα στις πολιτικές ηγεσίες. Αν μείνει υπόθεση κομμάτων, κυβερνήσεων και ειδικών, θα παραμείνει ένα σχέδιο χωρίς ψυχή. Χρειάζεται τη συμμετοχή του ίδιου του λαού.

Θυμάμαι τον στίχο που τραγούδησε ο Δημήτρης Μητροπάνος: «Λείπει το όραμα, εσύ και το δοξάρι». Το όραμα από μόνο του δεν αρκεί. Χρειάζεται το «εσύ» και αυτό το «εσύ» είναι ο λαός μας. Το δοξάρι είναι η ενεργή συμμετοχή του πολίτη: η δύναμη που μετατρέπει το όραμα από διακήρυξη σε πράξη και δίνει κίνηση στο κοινό μας ταξίδι.

Σήμερα, όμως, ο λαός είναι κουρασμένος και βαθιά δύσπιστος απέναντι στους πολιτικούς και στους θεσμούς. Η οικονομική ανασφάλεια τον αναγκάζει να περιορίζει το ενδιαφέρον του στο άμεσο: στο εισόδημα, στην εργασία, στη στέγη, στο κόστος της ζωής.

Οχι επειδή δεν αγαπά την Ελλάδα, αλλά επειδή δυσκολεύεται να δει τον εαυτό του μέσα σε ένα ευρύτερο εθνικό σχέδιο. Οταν ο άνθρωπος αγωνιά για το αύριο, δύσκολα οραματίζεται το μέλλον της χώρας.

Γι’ αυτό πρώτο καθήκον της πολιτικής είναι να ξαναδώσει νόημα στη συλλογική συμμετοχή και να αποκαταστήσει την εμπιστοσύνη ανάμεσα στην πολιτεία και την κοινωνία. Να πείσει τον πολίτη ότι δεν είναι θεατής ή απλός ψηφοφόρος, αλλά συνδημιουργός του κοινού μέλλοντος.

Η αληθινή Ιθάκη της Ελλάδας δεν είναι η επιστροφή σε ένα εξιδανικευμένο παρελθόν. Είναι η συνάντησή μας σε ένα κοινό μέλλον. Θα τη βρούμε όταν ο λαός πιστέψει ξανά ότι η Ελλάδα είναι το κοινό μας σπίτι, πάρει στα χέρια του το δοξάρι και γίνει ο ίδιος δημιουργός της πορείας προς την εθνική συνεννόηση.

*Iδρυτής της Symbeeosis, ιδρυτής της APIVITA και ιδρυτής της Hippocrates for Life