Η ιδεολογία της Αριστεράς σήμερα

Ο πρόεδρος της Ελληνικής Αριστερής Συμπαράταξης (ΕΛΑΣ) Αλέξης Τσίπρας, σε πρόσφατη συνέντευξή του, είπε μεταξύ άλλων τα εξής: «Τον πλούτο θα τον φορολογήσουμε. Τους επιχειρηματίες γιατί; Δεν θα αυξήσουμε ούτε ένα ευρώ τον φόρο σε αυτό που ονομάζουμε επιχειρηματικότητα και μεσαία τάξη. Ούτε ένα ευρώ». Σε τούτο το άρθρο θα προσπαθήσω να διερευνήσω το ευρύτερο ιδεολογικό πλαίσιο που καθιστά εφικτό το να εκφέρονται αυτά τα λόγια από το στόμα αρχηγού κόμματος που εμπεριέχει τη λέξη «Αριστερή»

Η ιδιαιτερότητα της πρόσφατης ελληνικής ιστορίας συνίσταται στο ότι κατόρθωσε να κυβερνήσει επί τεσσεράμισι χρόνια ένα κόμμα με σαφώς αριστερό προσανατολισμό. Η οικτρή –και δικαιολογημένη– απογοήτευση, με την παταγώδη αποτυχία τού εν λόγω κόμματος στις προηγούμενες εθνικές εκλογές και με τα όσα κωμικοτραγικά επακολούθησαν, δεν αναιρεί το γεγονός της όντως εξαιρετικής συνθήκης της περιόδου 2015-2019: να κυβερνά σε ευρωπαϊκή χώρα κόμμα της ριζοσπαστικής Αριστεράς. Παρά τη μετέπειτα απογοήτευση, αυτή η μοναδική ιστορική εμπειρία έχει αφήσει μια αίσθηση που απομακρύνει από τη γενικότερη εικόνα της Αριστεράς σε παγκόσμιο επίπεδο μετά την κατάρρευση του «υπαρκτού σοσιαλισμού» – δηλαδή από την εικόνα μιας ολοκληρωτικής, οριστικής και αμετάκλητης ήττας, η οποία (κάκιστα, έστω) ταυτίστηκε με την ήττα της μαρξιστικής Αριστεράς γενικά.

Τούτη η ελληνική ιδιαιτερότητα οδηγεί στην αγνόηση των συνεπειών της ήττας στο ίδιο το θεμέλιο της ταυτότητας της Αριστεράς – ήτοι στην ιδεολογία της. Σε άλλες χώρες, όπως στην Ιταλία για παράδειγμα, όπου η περιθωριοποίηση έως και αφάνιση ή πλήρης αυτοαναίρεση των αριστερών κομμάτων είχε αρχίσει να λαμβάνει χώρα και πριν από την κατάρρευση του «υπαρκτού», αντίστοιχα περιθωριοποιημένη κατέστη και η ιδεολογία της Αριστεράς. Στη συνείδηση του κόσμου, η αριστερή ιδεολογία ήταν εκείνη της εξωκοινοβουλευτικής Αριστεράς και των πλήρως αποδυναμωμένων μαρξιστικών κομμάτων και οργανώσεων γενικότερα. Στην Ελλάδα, η ιδεολογική επενέργεια που άσκησε η εμπειρία της «κυβερνώσας Αριστεράς» είχε συνέπεια να… ισχύει αυτό που ο Βορίδης αποκαλούσε «ιδεολογική ηγεμονία της Αριστεράς» – αλλά όχι βέβαια στην πραγματικότητα.

Μια από τις πιο διάχυτες ιδεολογικές πλάνες στη σημερινή Ελλάδα είναι πως η αριστερή ιδεολογία, παρά την παταγώδη εκλογική αποτυχία της οργανωμένης Αριστεράς, εξακολουθεί να είναι αποδεκτή και να ασκεί επιρροή σε πολύ κόσμο. Στην πραγματικότητα, ακόμη και κατά την περίοδο που κυβερνούσε η Αριστερά, είναι πολύ αμφίβολο κατά πόσο ίσχυε κάτι τέτοιο. Και γι’ αυτό βέβαια δεν ευθύνεται ο κόσμος που στήριζε την κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ, αλλά η ιδεολογία και η πολιτική τού εν λόγω κόμματος, που όπως φάνηκε στην πράξη μικρή σχέση είχαν με την Αριστερά. Το θέμα τούτου του άρθρου όμως είναι τι ισχύει σήμερα.

Ο πιο αποτελεσματικός τρόπος διαστρέβλωσης μιας ιδεολογίας είναι η υπερτίμηση της ισχύος της. Αν η ισχύς της αριστερής ιδεολογίας θεωρείται δεδομένη, υπάρχει η δυνατότητα να πλασαριστούν ως αριστερά κάποια ιδεολογήματα που όχι απλώς δεν είναι αλλά που αποτελούν το ΑΚΡΙΒΩΣ αντίθετο των αριστερών ιδεολογικών αρχών. Μια ακραία διαστρέβλωση αυτού του τύπου φάνηκε με την περίπτωση Στέφανου Κασσελάκη, που κατόρθωσε να εκλεγεί πρόεδρος του ΣΥΡΙΖΑ υποστηρίζοντας δημόσια και διαρκώς τη νεοφιλελεύθερη ιδεολογία. Η περίπτωση του νέου κόμματος του Αλέξη Τσίπρα και των πολιτικών που εξυπηρετεί δεν φαίνεται τόσο κραυγαλέα – ίσως και λόγω του αριστερού παρελθόντος του συγκεκριμένου πολιτικού.

Στο απόσπασμα που παρέθεσα στην αρχή, η αντιδιαστολή πλούτου/επιχειρηματιών, που από μια στοιχειωδώς αριστερή σκοπιά προξενεί θυμηδία, δεν είναι αυθαίρετη. Στηρίζεται στην κεντρική νεοφιλελεύθερη θεωρία του «ανθρώπινου κεφαλαίου», στην οποία καπιταλιστές και εργαζόμενοι εξομοιώνονται ως «άτομα-επιχειρήσεις». Σε αυτή τη λογική, ο όρος «επιχειρηματικότητα» περίπου ταυτίζεται με την «εργατικότητα» και η «μεσαία τάξη» δεν είναι παρά το «κοινωνιολογικό» πλαίσιο τούτης της εξομοίωσης. Ο δε «πλούτος» φαίνεται ότι αποτελείται μόνο από αυτούς που… έχουν πολλά ακίνητα. Οταν η ισχύς της αριστερής ιδεολογίας θεωρείται δεδομένη χωρίς να είναι, μέχρι και η εννοιολογική κατάργηση των κοινωνικών τάξεων μπορεί να παρουσιάζεται ως αριστερή.

● Ομότιμος καθηγητής της Κοινωνικής Θεωρίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών