Η γραμματική της εξέγερσης

Οι εικόνες καταστροφών, πυρκαγιών και συγκρούσεων στη Γαλλία έχουν κατακλύσει και έχουν προκαταλάβει τη συζήτηση για το τι συνέβη. Για άλλη μία φορά μια νεολαιίστικη εξέγερση εμφανίζεται σαν ένα αίνιγμα για το οποίο υπάρχει μια απάντηση. Οι εξεγέρσεις, όμως, εξαιτίας της συνθετότητάς τους δεν επιδέχονται μια απάντηση. Αντί, λοιπόν, να αναζητήσουμε τα αίτια, ας σκεφτούμε τι ήταν η πρόσφατη εξέγερση, ποια είναι η γραμματική της.

Οι εξεγέρσεις μεταδίδονται. Οι μαθητικές κινητοποιήσεις ξεκίνησαν πριν από έναν μήνα στο Κρετέιγ,

περιοχή στα υποβαθμισμένα προάστια του Παρισιού, επεκτάθηκαν στο υπόλοιπο Παρίσι και μετά στις περισσότερες πόλεις της Γαλλίας (Μπορντό, Μασσαλία, Λιόν, Τουλούζη κ.α.). Μάλιστα, στην αρχή οι περισσότερες κινητοποιήσεις γίνονταν στην περιφέρεια και όχι στην πρωτεύουσα. Στη διάρκεια των εβδομάδων τα σχολεία σε κινητοποίηση αυξάνονταν διαρκώς με αιτήματα που αφορούσαν την κακή κατάσταση στην εκπαίδευση (ακατάλληλα κτίρια, υπεράριθμες τάξεις, ελλείψεις καθηγητών κ.ά.) και την αστυνομική βία.

Για άλλη μία φορά καταλυτικό ρόλο έπαιξαν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Οι διαδηλωτές βρίσκονταν με τα κινητά στα χέρια στις κινητοποιήσεις για να καταγράφουν περιστατικά και να επικοινωνούν, να συντονιστούν, να οργανωθούν, να ενημερωθούν μέσα από πλατφόρμες. Η τεχνολογία επιτρέπει στις εξεγέρσεις να διαχέονται και να μην έχουν ένα κέντρο ή μια καθοδήγηση, αλλά να είναι πολυκεντρικές χωρίς ορατές ιεραρχίες.

Οι εξεγέρσεις δεν προγραμματίζονται, αντίθετα προκαλούνται. Είναι αστείο να πιστεύει κανείς ότι η εξέγερση του Σαββάτου στη Γαλλία καταστρώθηκε σε κάποια γραφεία αριστερών ή αντιεξουσιαστικών οργανώσεων. Οι εξεγέρσεις είτε ξεσπούν ξαφνικά ύστερα από ένα γεγονός που πυροδοτεί μαζικές αντιδράσεις (όπως η δολοφονία από αστυνομικούς) είτε είναι κινητοποιήσεις που μοιάζουν με χιονοστιβάδα: διαρκώς διογκώνονται, πολλαπλασιάζονται, επεκτείνονται μέχρι να φτάσουν σε ένα σημείο κορύφωσης. Αλλά, παρά τις προσδοκίες της Αριστεράς, οι εξεγέρσεις της εποχής μας δεν μπορούν να εξελιχθούν, να μετασχηματιστούν σε κάτι άλλο με δομή, διάρκεια και συνοχή.

Οι εξεγέρσεις συγκεντρώνουν πάντα ένα ετερόκλητο πλήθος. Οι διαδηλώσεις στον μήνα που μεσολάβησε από την πρώτη μαθητική κινητοποίηση έγιναν όλο και πιο μαζικές. Στις 6 Οκτωβρίου συμμετείχαν στις διαδηλώσεις περίπου 450.00 άτομα. Στις 17 Οκτωβρίου έφτασαν τους 800.000 διαδηλωτές. Μαζί με τους μαθητές πλέον είχαν βγει στον δρόμο γονείς, φοιτητές, άνεργοι, συνδικάτα, οι «βετεράνοι» των «κίτρινων γιλέκων» κ.ά. Σε ένα τόσο μεγάλο πλήθος διαδηλωτών συνυπάρχουν διαφορετικές, και συχνά αντίθετες, πολιτικές απόψεις, τρόποι διαμαρτυρίας και δράσης, εμπειρίες και συναισθήματα, γι’ αυτό και οι εξεγέρσεις έχουν πολλαπλές όψεις και συχνά είναι χαοτικές.

Οι εξεγέρσεις δεν είναι ειρηνικές. Η βία στρέφεται κυρίως κατά των συμβόλων της πολιτικής και οικονομικής εξουσίας, αλλά καθώς το πλήθος είναι ετερόκλητο και η σύγκρουση κλιμακώνεται, η βία στρέφεται, δυστυχώς, και κατά άλλων στόχων. Ταυτόχρονα η αστυνομική βία, συχνά απρόκλητη, υπέρμετρη και επιλεκτική, οδηγεί στην κλιμάκωση. Η βία της καταστολής έρχεται να προστεθεί στη βία της αστυνόμευσης που αποτελεί συστημικό χαρακτηριστικό των αυταρχικών δημοκρατιών. Η βία της αστυνομίας στην καθημερινότητα δημιουργεί μια ψευδαίσθηση «νόμου και τάξης» που συσσωρεύει, όμως, την αγανάκτηση, το μίσος και την οργή όσων την υφίστανται στον δρόμο, την πλατεία, το γήπεδο, τα στέκια.

Οι εξεγέρσεις φωτίζουν το ρήγμα που υπάρχει ανάμεσα σε μεγάλα κοινωνικά στρώματα και τις ελίτ. Οι θεσμοί διαμεσολάβησης (κόμματα, συνδικάτα, σύλλογοι κ.λπ.) μέσα από τους οποίους εκφράζονταν και εκπροσωπούνταν παραδοσιακά οι λαϊκές τάξεις, οι φοιτητές, οι εργαζόμενοι κ.ά. είτε έχουν απονεκρωθεί είτε αφορούν λίγους. Οι ανάγκες, τα προβλήματα, οι επιθυμίες της κοινωνικής πλειοψηφίας διατυπώνονται τις περισσότερες φορές μέσα από ένα πολιτικό λεξιλόγιο που ούτε καν γίνεται αντιληπτό από τις ελίτ που ζουν στην ασφάλεια του δικού τους, περίκλειστου κόσμου. Σε αυτή τη συνθήκη η εξέγερση είναι η στιγμή που η κοινωνική πλειοψηφία παίρνει τον λόγο στον δρόμο, διεκδικεί την ορατότητα, προβάλλει τη δική της βιωμένη εμπειρία, υπενθυμίζοντας ότι, όπως έγραφε και ένα σύνθημα, «όποιος σπέρνει την εξαθλίωση, θερίζει την οργή».

*Kαθηγητής, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας