Η δίκη της Meta και όταν ο αλγόριθμος συναντά την ευθύνη

Η μεγάλη δικαστική αναμέτρηση που βρίσκεται σε εξέλιξη στην Καλιφόρνια με επίκεντρο τη Meta, ξεπερνά κατά πολύ τα όρια μιας ακόμη διαφοράς μεταξύ αμερικανικών πολιτειών και μιας τεχνολογικής εταιρείας. Αγγίζει ένα θεμελιώδες ερώτημα της ψηφιακής εποχής, ήτοι το πού τελειώνει η ελευθερία της τεχνολογικής καινοτομίας και πού αρχίζει η ευθύνη για τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται οι ψηφιακές πλατφόρμες;

Στη δίκη, τέσσερις αμερικανικές πολιτείες, στο πλαίσιο ευρύτερης δικαστικής διαδικασίας 29 πολιτειών που ξεκίνησε το 2023, προβάλλουν

σοβαρούς ισχυρισμούς εναντίον της Meta. Υποστηρίζουν, μεταξύ άλλων, ότι το Facebook και το Instagram σχεδιάστηκαν με χαρακτηριστικά που ενθαρρύνουν την παρατεταμένη και επαναλαμβανόμενη χρήση από παιδιά και εφήβους και ότι υπήρξαν παραβιάσεις της νομοθεσίας περί προστασίας της ιδιωτικότητας των παιδιών. Η Meta απορρίπτει κατηγορηματικά τις κατηγορίες και υποστηρίζει ότι διαθέτει μακρόχρονη πολιτική προστασίας των νεότερων χρηστών.

Η αντιπαράθεση είναι ιδιαίτερα σημαντική, επειδή μεταφέρει το επίκεντρο από το περιεχόμενο των κοινωνικών δικτύων στην ίδια την αρχιτεκτονική τους. Infinite scroll, autoplay, ειδοποιήσεις, αλγόριθμοι συστάσεων και μηχανισμοί κοινωνικής επιβράβευσης δεν αντιμετωπίζονται πλέον απλώς ως ουδέτερα τεχνολογικά εργαλεία.

Το ερώτημα είναι κατά πόσο ο σχεδιασμός τους μπορεί, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, να δημιουργεί νομικά κρίσιμους κινδύνους, ιδιαίτερα για ανηλίκους. Οι πολιτείες ζητούν, μάλιστα, σημαντικές αλλαγές σε ορισμένα από αυτά τα χαρακτηριστικά.

Ωστόσο, η συζήτηση χρειάζεται ισορροπία. Η ύπαρξη προβληματικής ή υπερβολικής χρήσης των κοινωνικών δικτύων δεν αποδεικνύει αυτομάτως ότι κάθε πλατφόρμα έχει σχεδιαστεί με σκοπό να προκαλεί εθισμό, ούτε ότι κάθε πρόβλημα ψυχικής υγείας μπορεί να αποδοθεί αιτιωδώς σε αυτήν.

Η Meta υποστηρίζει ότι έχει αναγνωρίσει τις δυσκολίες που μπορεί να αντιμετωπίζουν ορισμένοι χρήστες και έχει εισαγάγει εργαλεία διαχείρισης χρόνου, γονικούς ελέγχους και άλλα μέτρα προστασίας. Παράλληλα, αμφισβητεί ότι η επιστημονική έρευνα θεμελιώνει με τον τρόπο που υποστηρίζουν οι ενάγοντες την έννοια του «εθισμού στα κοινωνικά δίκτυα».

Από την άλλη πλευρά, ιδιαίτερο βάρος αποκτούν οι ισχυρισμοί πρώην στελεχών της εταιρείας. Ο πληροφοριοδότης Arturo Béjar, πρώην ηγετικό στέλεχος της εταιρείας, κατέθεσε ότι η Meta υποεκτιμούσε στις δημόσιες αναφορές της την έκταση ορισμένων βλαβών που βίωναν οι χρήστες και ότι ζητήματα ασφάλειας δεν μεταφράζονταν πάντοτε αποτελεσματικά σε αλλαγές των προϊόντων.

Πρόκειται, βεβαίως, για ισχυρισμούς που αξιολογούνται τώρα δικαστικά και όχι για τελεσίδικες διαπιστώσεις.

Εδώ ακριβώς βρίσκεται η πραγματική σημασία της υπόθεσης. Δεν αφορά μόνο τη Meta. Αφορά το πιθανό πέρασμα από την εποχή της ευθύνης για το περιεχόμενο στην εποχή της ευθύνης για τον σχεδιασμό. Εάν γίνει δεκτό ότι συγκεκριμένες σχεδιαστικές επιλογές μπορούν να θεμελιώσουν ευθύνη, οι συνέπειες ενδέχεται να επεκταθούν σε ολόκληρο το οικοσύστημα των κοινωνικών δικτύων.

Η τεχνολογία δεν είναι εκ φύσεως ούτε απειλή ούτε λύση. Το κρίσιμο είναι πώς σχεδιάζεται, πώς χρησιμοποιείται και πώς εποπτεύεται.

Η πρόκληση, επομένως, δεν είναι να επιλέξουμε μεταξύ καινοτομίας και προστασίας. Είναι να δημιουργήσουμε ένα ψηφιακό περιβάλλον στο οποίο η καινοτομία μπορεί να εξελίσσεται χωρίς η ανθρώπινη ευαλωτότητα, ιδίως των παιδιών αλλά και άλλων χρηστών, να μετατρέπεται σε επιχειρηματικό πλεονέκτημα.

*Λέκτορας Νομικής στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας, LL.B Law (Bristol), Ph.D in Law – International Law and Human Rights (Kent), Διευθυντής Μονάδας Νομικής Κλινικής Πανεπιστημίου Λευκωσίας