Ευρώπη στα κέρδη, Ελλάδα στους μισθούς!

Η ελληνική οικονομία λειτουργεί με καύσιμο την φθηνή, κακοπληρωμένη, εργασία. Τα πρωτογενή πλεονάσματα άνω του 4,5% του ΑΕΠ, τα ισχυρά έσοδα κυρίως από τον ΦΠΑ και οι πρόωρες αποπληρωμές του δημοσίου χρέους μπορεί να εμφανίζουν τακτοποιημένα δημοσιονομικά, αλλά το πραγματικό διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών πιέζεται αφόρητα. Συγκριτικά με την ΕΕ, η παραγωγικότητα στην Ελλάδα

βρίσκεται χαμηλά (26η), οι αμοιβές της εργασίας παραμένουν καθηλωμένες (27η) και μεγάλο μέρος της συνολικής παραγόμενης αξίας δεν επιστρέφει στην κοινωνία από την οποία προέρχεται. Η ανισότητα διαβρώνει τις προοπτικές κοινωνικής ευημερίας και την προσδοκία καλύτερων συνθηκών διαβίωσης για την επόμενη γενιά.

Διάγραμμα 1: Σχετική παραγωγικότητα, ωρομίσθιο και μερίδιο κερδών στις χώρες της ΕΕ, μέσος όρος 2020–2024 (ΕΕ=100)

Πηγή: Eurostat και επεξεργασία του συγγραφέα

Στον πυρήνα του ελληνικού αναπτυξιακού προβλήματος βρίσκεται η στενότατη σύνδεση ανάμεσα στη ρηχή παραγωγική βάση και στην άνιση διανομή του εισοδήματος που στηρίζεται στην απορρύθμιση της αγοράς εργασίας. Στο Διάγραμμα 1, όπου αποτυπώνεται ο μέσος όρος της πενταετίας 2020–2024, παρουσιάζονται η παραγωγικότητα ανά ώρα εργασίας και το μέσο ωρομίσθιο, τα οποία αποτελούν δομικά χαρακτηριστικά γνωρίσματα του παραγωγικού υποδείγματος. Θέτοντας τον μέσο όρος της ΕΕ ίσο με 100, η ελληνική παραγωγικότητα ανά ώρα εργασίας βρίσκεται κατά μέσο όρο στο 54,4, η αμοιβή της εργασίας στο 50,1, ενώ το σχετικό επίπεδο του μεριδίου των κερδών των μη χρηματοπιστωτικών επιχειρήσεων φτάνει στο 99. Με άλλα λόγια, σε σχέση με το εξαιρετικά χαμηλό επίπεδο παραγωγικότητας, το μερίδιο της συνολικής προστιθέμενης αξίας που καταλήγει στα κέρδη παραμένει εντυπωσιακά υψηλό.

Δεν έχουμε, επομένως, μόνο μια οικονομία που παράγει λίγο, αλλά μια οικονομία στην οποία το κόστος της παραγωγικής υστέρησης μεταφέρεται δυσανάλογα στον κόσμο της εργασίας. Οι χαμηλοί μισθοί, η εργασιακή επισφάλεια, τα εξαντλητικά ωράρια, η αδυναμία αποταμίευσης και η συρρίκνωση του πραγματικού εισοδήματος αποτελούν τη διανεμητική όψη της παραγωγικής αδυναμίας. Υπό αυτό το πρίσμα, η διατύπωση ότι «οι μισθοί δεν μπορούν να αυξηθούν αν δεν αυξηθεί πρώτα η παραγωγικότητα» λέει μόνο τη μισή αλήθεια, εάν όχι ολόκληρο ψέμα. Αν η χαμηλή παραγωγικότητα λειτουργούσε ως συμμετρικός περιορισμός για όλα τα εισοδήματα, θα έπρεπε να βλέπουμε αντίστοιχη απόσταση από την Ευρώπη και στο μερίδιο κερδών. Τα μακροοικονομικά δεδομένα, όμως, δεν δείχνουν κάτι τέτοιο.

Στην ίδια ακριβώς διανεμητική στρέβλωση ακουμπά και ο πληθωρισμός. Για το νοικοκυριό, η ακρίβεια σημαίνει απώλεια εισοδήματος. Για την επιχείρηση, όμως, η αύξηση των τιμών μπορεί να σημαίνει όχι μόνο μετακύλιση του αυξημένου κόστους, αλλά και διεύρυνση του περιθωρίου κέρδους όταν η τιμή αυξάνεται περισσότερο από το κόστος. Το κρίσιμο ζήτημα, επομένως, δεν είναι απλώς ότι οι τιμές ανεβαίνουν, αλλά ποιος έχει τη δύναμη να μεταφέρει το κόστος σε ποιον. Σε ολιγοπωλιακές αγορές αυτή η δύναμη κατανέμεται άνισα. Όταν λίγες επιχειρήσεις ελέγχουν μεγάλο μέρος της προσφοράς προϊόντων και υπηρεσιών, μπορούν να διευρύνουν τα περιθώρια κέρδους μέσω αυξήσεων των τιμών. Έτσι, ένα αρχικό σοκ του κόστους μετατρέπεται σε διανεμητικό μηχανισμό, μέσα από τον οποίο το καταναλωτικό κοινό χάνει αγοραστική δύναμη ενώ οι επιχειρήσεις αυξάνουν την κερδοφορία τους. Η ακρίβεια δεν είναι τότε απλώς πληθωρισμός, αλλά είναι και δυσμενής αναδιανομή προς όφελος των επιχειρήσεων.

Εδώ συναντώνται η ρηχή παραγωγική βάση και η κακή διανομή. Από τη μία, η φθηνή εργασία επιτρέπει σε δραστηριότητες χαμηλής παραγωγικότητας να παραμένουν κερδοφόρες χωρίς ισχυρή πίεση για επενδύσεις και τεχνολογική αναβάθμιση. Από την άλλη, η διαμόρφωση ολιγοπωλίων προστατεύει την κερδοφορία μέσω των υψηλών τιμών. Ανάμεσα στις δύο αυτές συμπληγάδες βρίσκεται το ίδιο νοικοκυριό που από τη μία αμείβεται λίγο και από την άλλη πληρώνει ακριβά ως καταναλωτής. Η διανομή του εισοδήματος πραγματοποιείται έτσι δύο φορές. Πρώτα στην απορρυθμισμένη αγορά εργασίας, μέσα από τον μισθό, και ύστερα στην αγορά προϊόντων, μέσα από τις τιμές που αντιμετωπίζουν. Όταν και στις δύο αγορές η διαπραγματευτική ισχύς γέρνει προς την ίδια πλευρά, η φτωχοποίηση παύει να αποτελεί συγκυριακή συνέπεια και αποκτά δομικό χαρακτήρα.

Σε αυτές τις συνθήκες, η φθηνή εργασία δεν είναι απλώς το άμεσο αποτέλεσμα της χαμηλής παραγωγικότητας, αλλά μετατρέπεται σε μηχανισμό αναπαραγωγής της. Όσο οι δραστηριότητες χαμηλής παραγωγικότητας παραμένουν κερδοφόρες οι επιχειρήσεις δεν κινητοποιούνται να επενδύσουν ή να αναβαθμίσουν την τεχνολογία τους. Η καθυστέρηση εμπεδώνεται και οι χαμηλοί μισθοί αμβλύνουν την πίεση προς τους επιχειρηματίες για παραγωγικό μετασχηματισμό. Ως αποτέλεσμα, η χαμηλή παραγωγικότητα χρησιμοποιείται ξανά ως επιχείρημα για τη συγκράτηση των μισθών.

Η ανάγκη για ουσιαστικές παρεμβάσεις στην αγορά εργασίας (π.χ. επαναφορά συλλογικών διαπραγματεύσεων) και στην αναδιάρθρωση του μισθολογικού κόστος, είναι πλέον αδήριτη. Αντ’ αυτού στον δημόσιο διάλογο τα αιτήματα των μισθολογικών αναβαθμίσεων είναι εξαιρετικά περιορισμένα, γεγονός που αποτυπώνεται και από την ύφεση που υπάρχει και στο ζήτημα για την επαναφορά του 13ου και 14ου μισθού στο Δημόσιο παρά την ύπαρξη υψηλών πλεονασμάτων. Οι υψηλότεροι μισθοί με λιγότερες ώρες εργασίας, δεν αποσκοπούν απλώς στη σύνταξη μέτρων κοινωνικής αποκατάστασης. Αφορά στην αναγκαία μετατόπιση της διανομής του εισοδήματος σε μια οικονομία όπου η παραγωγική υστέρηση έχει επί χρόνια μετατραπεί σε συμπίεση των αμοιβών και σε προστασία των περιθωρίων κέρδους. Αν ζητούμε ένα διαφορετικό αναπτυξιακό υπόδειγμα, δεν αρκεί να περιμένουμε πρώτα να αυξηθεί η παραγωγικότητα και ύστερα να μοιραστούν τα οφέλη της. Χρειάζεται να αλλάξουν από τώρα οι όροι με τους οποίους μοιράζεται το παραγόμενο προϊόν και το πρωτογενές πλεόνασμα του Δημοσίου, πριν η φτωχοποίηση παγιωθεί ως μόνιμη κατάσταση και η κοινωνική εξάντληση μετατραπεί σε ακόμη ένα δομικό χαρακτηριστικό της ελληνικής οικονομίας.

* Επίκουρος Καθηγητής, Τμήμα Οικονομικών Επιστημών, ΕΚΠΑ