Εθνική δραματολαγνεία

Η δημοκρατία μας διαθέτει, ευτυχώς, ανεξάντλητα αποθέματα ευαισθησίας. Δυστυχώς, μόνο επιλεκτικά. Αλλοτε συγκλονίζεται, άλλοτε ψιθυρίζει και άλλοτε ανακαλύπτει εκ των υστέρων πως είχε υποχρέωση να γνωρίζει. Πρόκειται για μια θαυμαστή δημόσια οικονομία του συναισθήματος, όπου η δραματοπενία θεραπεύεται με μεγάλους τίτλους, η δραματοπάθεια με τηλεοπτικά παράθυρα και η λήθη με ένα δελτίο Τύπου.

Η αποφυλάκιση του Αλέξανδρου Γιωτόπουλου πρόσφερε ακόμα μια ευκαιρία διεθνούς δραματοποίησης. Το αμερικανικό Στέιτ Ντιπάρτμεντ δήλωσε «βαθιά απογοητευμένο» από την απόφαση ελληνικού δικαστικού συμβουλίου

και κάλεσε την ελληνική κυβέρνηση να κάνει ό,τι μπορούσε για να επιστρέψει ο αποφυλακισμένος στη φυλακή. Η ευαισθησία, αναμενόμενη και κατανοητή: μεταξύ των θυμάτων της «17 Νοέμβρη» υπήρχαν Αμερικανοί πολίτες. Λιγότερο αυτονόητο είναι να υποδεικνύει μια ξένη κυβέρνηση σε μια άλλη τι οφείλει να πράξει απέναντι σε απόφαση της ανεξάρτητης Δικαιοσύνης της. Ευτυχώς, δεν εκλήθη ο Ελληνας πρέσβης να εξηγήσει αν τα ελληνικά βουλεύματα χρειάζονται προηγουμένως θεώρηση από το αμερικανικό υπουργείο Εξωτερικών. Τελικά, ο Αρειος Πάγος ακύρωσε την αποφυλάκιση και ο Γιωτόπουλος επέστρεψε με ταξί στη φυλακή. Η εθνική κυριαρχία διασώθηκε, η συμμαχική αγωνία κατευνάστηκε και το ταξίμετρο, ενδεχομένως, λειτούργησε αμερόληπτα.

Στην περίπτωση του Ηλία Κασιδιάρη, το ζήτημα δεν είναι μόνο η αποφυλάκισή του. Είναι η αμετανόητη προσωπική και πολιτική συμπεριφορά του: η αλαζονεία, η προσβλητική φρασεολογία, η αυτοπαρουσίασή του ως διωκόμενου σωτήρα και η επιστροφή του στις κάμερες χωρίς ίχνος αναστοχασμού για την εγκληματική δράση της οργάνωσης στην οποία είχε ηγετικό ρόλο. Η ιδεολογία του δεν είναι απλώς «σκληρή δεξιά» ή κάποια ζωηρή εκδοχή συντηρητισμού. Είναι ναζιστική, και ο ευφημισμός «ακροδεξιά» λειτουργεί συχνά σαν λεκτικό αποσμητικό.

Ακόμα σοβαρότερο είναι ότι μέσα από τη φυλακή μπόρεσε να διατηρεί πολιτική παρουσία: ηχογραφημένα μηνύματα, παρεμβάσεις, αναρτήσεις, βίντεο, κομματική καθοδήγηση και απόπειρες εκλογικής εκπροσώπησης. Δεν χρειάζεται να στερηθεί ένας κρατούμενος τα ανθρώπινα δικαιώματά του για να αναρωτηθούμε πώς ένα σωφρονιστικό σύστημα επέτρεψε σε καταδικασμένο ηγετικό στέλεχος εγκληματικής οργάνωσης να εκπέμπει συστηματικά ναζιστική πολιτική. Η φυλακή αντί για τόπος περισυλλογής έγινε, με τη συνδρομή τρίτων και την ανοχή των αρμοδίων, στούντιο, κομματικό γραφείο και εκλογικό επιτελείο. Κατόπιν οι ίδιοι θεσμοί εμφανίζονται έκπληκτοι επειδή ο κρατούμενος βγήκε πολιτικά οργανωμένος.

Και στις δύο περιπτώσεις, η νομιμότητα αντιμετωπίστηκε λιγότερο ως σταθερός κανόνας και περισσότερο ως υλικό δημόσιας σκηνοθεσίας. Αλλοτε επιστρατεύτηκε η διεθνής πίεση, άλλοτε επιτράπηκε η εγχώρια προπαγάνδα, πάντοτε όμως περίσσεψαν η θεσμική αυτοπεποίθηση και η αυτάρεσκη τηλεοπτική βεβαιότητα.

Ανάμεσα σε αυτές τις δύο παραστάσεις μεσολάβησε ο θάνατος του Κωνσταντίνου Τσουκαλά. Ενας άνθρωπος που επηρέασε γενιές κοινωνικών επιστημόνων αποχαιρετίστηκε σε μια σεμνή τελετή στη Ριτσώνα, ανάμεσα σε συγγενείς και φίλους. Χωρίς τηλεοπτικές κορόνες, χωρίς εθνικό πένθος κατ’ απαίτηση των πάνελ, χωρίς διαγωνισμό προσωπικής οικειότητας. Ισως η σκέψη, όταν είναι πραγματικά μεγάλη, δεν χρειάζεται σκηνοθετημένη συγκίνηση. Αφήνει έργο αντί για πλάνα και μνήμη αντί για θόρυβο. Η διακριτικότητα του ακαδημαϊκού συνάντησε την πάνδημη ευγνωμοσύνη των μαθητών του και βρήκε ανταπόκριση στη διακριτικότητα κάποιου πολιτικού κόσμου. Κάποιοι άλλοι, ίσως απασχολημένοι με υψηλότερα καθήκοντα, σεβάστηκαν τη σιωπή τόσο ολοκληρωτικά ώστε δεν κινδύνευσαν να τη διαταράξουν…

Υστερα ήρθε ο παράξενος χαμός του Γιώργου Μαζωνάκη. Μαζί του εμφανίστηκε η όψιμη αυστηρότητα απέναντι στις δήθεν «εναλλακτικές» θεραπείες. Ιατρικοί και πολιτειακοί φορείς διακήρυξαν μηδενική ανοχή και ερεύνησαν γιατί προηγούμενες καταγγελίες δεν οδήγησαν εγκαίρως σε παρέμβαση. Παρήγορο που οι θεσμοί ξυπνούν. Θα ήταν παρηγορητικότερο αν ξυπνούσαν πριν από την τραγωδία και χωρίς κάμερες.

Εδώ πλέον η δραματολαγνεία συναντά την κρατική αμνησία. Θρηνούμε μεγαλόφωνα εκείνο που δεν προλάβαμε σιωπηλά. Καταγγέλλουμε μετά θάνατον όσα ανεχτήκαμε εν ζωή και παρουσιάζουμε την καθυστερημένη κινητοποίηση ως απόδειξη επαγρύπνησης. Η συγκίνηση γίνεται υποκατάστατο της ευθύνης και η κατακραυγή πιστοποιητικό αθωότητας. Δεν χρειάζεται, φυσικά, να πάψουμε να συγκινούμαστε ούτε να εξισώσουμε ανόμοιες περιπτώσεις. Χρειάζεται απλώς λίγη συνέπεια: ίδιος σεβασμός στη νομιμότητα, όποιο όνομα κι αν αναγράφεται στη δικογραφία, ίδια θεσμική εγρήγορση πριν και μετά το κακό, λιγότερη σκηνοθεσία στον θρήνο και περισσότερη μνήμη στην πολιτική κρίση. Διαφορετικά, η δραματοπενία θα συνεχίσει να γεννά δραματοπάθεια, η δραματοπάθεια δραματοπληξία, εκείνη δραματομανία και, στο τέλος, δραματολαγνεία. Ενας πλήρης κύκλος εθνικής αυτοσυγκίνησης: απολύτως ευγενικός, βαθύτατα ανθρώπινος και, κατά σύμπτωση, εντελώς ανέξοδος. Ισως και περιττός.

*Ομότιμος Καθηγητής Πειραματικής Κοινωνικής Ψυχολογίας, πρώην Πρύτανη του Παντείου Πανεπιστημίου Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών